Μπέλα Ταρ: ο χρόνος που σταμάτησε να κινείται

Ο θάνατος του Μπέλα Ταρ στα 70 του χρόνια δεν σηματοδοτεί απλώς την απώλεια ενός μεγάλου δημιουργού, αλλά το τέλος ενός ολόκληρου τρόπου να σκέφτεσαι τον κινηματογράφο: ως ηθική στάση, ως πολιτική πράξη. Η αναχώρησή του σηματοδοτεί το τέλος μιας αισθητικής που αρνήθηκε πεισματικά την ταχύτητα του μοντέρνου κόσμου, προτιμώντας τη λάσπη, τη βροχή και την αέναη διάρκεια της ανθρώπινης απόγνωσης.

ΣΧΕΤΙΚΑΟ σπουδαίος Μπέλα Ταρ στην Καλαμάτα

Ο Μπέλα Ταρ δεν υπήρξε ποτέ «σκηνοθέτης» με τη στενή έννοια. Υπήρξε ένας αρχιτέκτονας του χρόνου. Ένας δημιουργός που αντιμετώπισε το πλάνο όχι ως μονάδα αφήγησης, αλλά ως δοκιμασία υπομονής – για τον θεατή, για τον ίδιο τον κινηματογράφο, για την ιστορία. Ο θάνατός του, που επιβεβαιώθηκε από το ουγγρικό πρακτορείο MTI και στη συνέχεια από την Ευρωπαϊκή Ακαδημία Κινηματογράφου, European Film Academy, οφείλεται σε "μακρά και σοβαρή ασθένεια". Ακόμη και ο θάνατος μοιάζει να εντάσσεται σε μια αργή, αναπόφευκτη κίνηση, σαν τα πλάνα του.

Από το Family Nest (1979) μέχρι το The Turin Horse (2011), ο Ταρ διέγραψε μια πορεία που ξεκίνησε από αυτό που ο ίδιος αποκάλεσε «social cinema» και κατέληξε σε κάτι σχεδόν μεταφυσικό. Οι πρώτες του ταινίες παρατηρούσαν την εργατική τάξη της Ουγγαρίας με ωμή ειλικρίνεια· οι ύστερες, με κορυφαίο παράδειγμα το Satantango (1994), μετέτρεψαν την καθημερινότητα σε κοσμολογική εμπειρία. Το επτάωρο έπος του Satantango, βασισμένο στο μυθιστόρημα του Λάσλο Κρασναχορκάι, δεν αφηγείται απλώς την κατάρρευση του κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη· καταγράφει την ηθική και υπαρξιακή αποσύνθεση ενός κόσμου που δεν πιστεύει πια σε τίποτα. Αυτό αποτέλεσε μέρος αυτού που αναγνωρίστηκε ως το σήμα κατατεθέν του κινηματογραφικού στυλ του Ταρ, αναδεικνύοντας τις ιστορίες των καθημερινών ανθρώπων, αλλά συχνά κάτω από έναν σκοτεινό και απαισιόδοξο φακό. Για τον Ταρ, η διάρκεια δεν ήταν ποτέ μια τυραννία, αλλά μια πράξη αντίστασης ενάντια στη λήθη.

Η συνεργασία του Tαρ με τον Λάζλο Κρασναχορκάι υπήρξε από τις πιο γόνιμες συναντήσεις λογοτεχνίας και κινηματογράφου. Μαζί διαμόρφωσαν ένα σύμπαν όπου η επανάληψη, η βροχή, η λάσπη και το βάδισμα χωρίς προορισμό γίνονται πολιτικές δηλώσεις. Στο σινεμά του Tαρ, η Ιστορία δεν έρχεται με κορυφώσεις· έρχεται σαν βάρος που σε πλακώνει αργά.

Η απόσυρσή του μετά το βραβευμένο στο Βεροολίνο, Τhe Turin Horse δεν ήταν μια θεατρική χειρονομία, αλλά μια συνεπής πράξη. Δήλωσε το έργο του ολοκληρωμένο και αφιερώθηκε στην εκπαίδευση. Η Film Factory στο Σαράγεβο, που ίδρυσε το 2012, έγινε ένας από τους πιο ριζοσπαστικούς χώρους κινηματογραφικής παιδείας παγκοσμίως, με δασκάλους όπως οι Απιτσαπόνγκ Βερασετακούλ, Πέδρο Κόστα, Γκας Βαν Σαντ, Τίλντα Σουίντον, Ζιλιέτ Μπινός. Εκεί, ο Tαρ δεν δίδαξε «πώς να κάνεις ταινίες», αλλά πώς να σκέφτεσαι εικόνες.