Berlinale 26 - Ιλκέρ Κατάκ: "Oι καλλιτέχνες είμαστε σαν τις μετοχές στο χρηματιστήριο"
Σε μια διοργάνωση όπου ο διάλογος που άνοιξε περί σύνδεσης πολιτικής με την τέχνη με το “καλημέρα” ήταν θυελλώδης και καθόρισε τη φυσιογνωμία της για φέτος, μάλλον δεν ήταν τυχαίο που ο νικητής της Χρυσής Άρκτου γι’ αυτήν τη χρονιά ήταν μια από τις πιο στρατευμένες ταινίες του διαγωνιστικού προγράμματος. Τα “Κίτρινα Γράμματα” αποτελούν ένα ευθύ “κατηγορώ” απέναντι στον ερντογανισμό, είναι ένα φιλμ σαφώς πιο θυμωμένο από το “Στο Γραφείο Καθηγητών” που προηγήθηκε από τον ίδιο σκηνοθέτη, που όμως σίγουρα φαντάζει ως φυσική συνέχειά του σε πολλά επίπεδα. Αρκετές μέρες προτού ανακοινωθούν τα βραβεία του Φεστιβάλ, κι ενώ μαίνονταν οι συζητήσεις για τα φαβορί και τα αουτσάιντερ, είχαμε την ευκαιρία να συναντήσουμε τον Ilker Çatak για μια αποκλειστική συνέντευξη, όπου και ειπώθηκαν πολλά και άκρως ενδιαφέροντα για την ουσία της νέας του κινηματογραφικής δημιουργίας, αλλά και για ζητήματα επίκαιρα που σχετίζονται άμεσα με το έργο του, ως επί το πλείστον καθαρά πολιτικής φύσης.
ΣΧΕΤΙΚΑBerlinale: H Tρίσια Τατλ μένει, αλλά με αντισημιτικό χαλινάρι
Σχετικά με το αν κάθε ταινία είναι στην πραγματικότητα πολιτική και τις περιβόητες δηλώσεις του Wim Wenders στα πλαίσια του Φεστιβάλ για μη ανάμειξη της τέχνης στην πολιτική, ο ίδιος απάντησε: “Νομίζω ότι τον παρεξήγησαν ελαφρώς [σ.σ.: τον Wenders]. Νομίζω επίσης ότι είναι άδικο να κάνεις σε κάποιον ερωτήσεις τόσο περίπλοκες και να περιμένεις σύντομες και περιεκτικές απαντήσεις. Πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί να είναι πολιτικοποιημένη. Δεν χρειάζεται να είναι πολιτικοποιημένη κάθε φορά, αλλά κάθε καλλιτέχνης πρέπει να αποφασίζει από μόνος του αν θα πρέπει να παίρνει αυτόν τον δρόμο της πολιτικοποίησης ή όχι. Κι εγώ, σε αυτό το σημείο της ζωής μου και της καριέρας μου ήθελα να κάνω ένα φιλμ σαν αυτό [σ.σ.: πολιτικοποιημένο]. Δεν ξέρω πού θα είμαι σε δέκα ή δεκαπέντε χρόνια. Μπορεί να θέλω να γυρίσω μια κωμωδία που να μην έχει πολιτική προσέγγιση. Σχετικά με το αν θα πρέπει να είμαστε περισσότερο πολιτικοποιημένοι, πάντα λέω ότι μπορώ να μιλήσω μονάχα για τον εαυτό μου. Και νομίζω ότι ο Wim είναι τόσο σπουδαίος τύπος, έχει αφοσιώσει όλη τη ζωή του στο σινεμά, έχει γράψει βιβλία, έχει δικό του ίδρυμα που μέσω αυτού προσπαθεί να βοηθήσει νεαρούς κινηματογραφιστές να γυρίσουν τις ταινίες τους. Και τώρα χρησιμοποιούν μια πρόταση για να τον μειώσουν, ενώ βρισκόταν υπό πίεση, και όλοι προσπαθούν να τον κάνουν cancel, μου κάνετε πλάκα, αλήθεια; Δεν πιστεύω ότι αυτό είναι δίκαιο, ο άνθρωπος είναι 80 χρονών. Πάντα ενθαρρύνω τους ανθρώπους να κοιτάνε παραπέρα, όχι απλά να μπαίνουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να κάνουν μια τέτοια συζήτηση, είναι αποκρουστικό για εμένα”.
Όσον αφορά τις πολλές και διαφορετικές μεταξύ τους πλευρές των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σήμερα, τοποθετήθηκε ως εξής: “Υπήρξε ένας καιρός νομίζω που τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν ένα εργαλείο για να οργανώνεσαι σε διάφορα επίπεδα, αλλά από όταν ξεκίνησε η δεύτερη θητεία Trump και είδα ότι στηρίζουν ανοιχτά [σ.σ.: τα μέσα] τα δεξιά κόμματα, αποστασιοποιήθηκα από αυτά. Θεωρώ πως δεν είναι υγιή στο πώς έχουν αναπτυχθεί και λόγω διάφορων παραγόντων, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, τελικά βλάπτουν τον εγκέφαλό μας. Έχουν δομηθεί μ’ έναν τρόπο τέτοιο ώστε να εθιζόμαστε σε αυτά με τη συνδρομή των κορυφαίων μυαλών στους χώρους της ψυχολογίας και της τεχνολογίας. Νομίζω πως είναι σαν το κάπνισμα, δεν θα έπρεπε να το αρχίσουμε ποτέ και μπορούμε να το σταματήσουμε από σήμερα”.
Γυρίζοντας την ταινία, θα λέγατε πως επεξεργαστήκατε τα θέματα για τα οποία μιλάτε μ’ έναν δικαιολογημένο θυμό, μια βαθύτερη κατανόηση ή και τα δύο;
Δεν ένιωθα θυμό. Ας το θέσω έτσι, πρέπει είτε να υπάρχει κάτι μέσα σου ή κάτι που να βλέπεις για να δημιουργήσεις το οτιδήποτε. Οπότε, φυσικά και θυμώνω όταν βλέπω συγκεκριμένες τάσεις στον κόσμο, αλλά όταν ξεκινάς τη διαδικασία της συγγραφής πρέπει να εγκαταλείψεις αυτόν τον θυμό, πρέπει να είσαι στο γραφείο σου με καθαρό μυαλό. Διάβασα πολύ για τον αποκαλούμενο πολιτικό θάνατο γ
Για το αν η ταινία θα μπορούσε να κυκλοφορήσει εύκολα στους κινηματογράφους της Τουρκίας δεδομένων των όσων διατυπώνει, είπε: “Δεν θα έλεγα εύκολα, αλλά δεν θα έβλεπα γιατί όχι. Κι επίσης, πιστεύω στη θετική σκέψη. Είναι κάπως έτσι, όταν οδηγείς το αμάξι σου, ψάχνεις για πάρκινγκ και σκέφτεσαι ότι δεν θα βρεις, τότε δεν θα βρεις. Αν εγκαταλείψεις αυτήν την ιδέα, τότε πάντα θα βρεις (γέλια)! Οπότε προσπαθώ να είμαι θετικός σχετικά με ό,τι είναι να συμβεί. Αρχίζω να ανησυχώ για τα πράγματα όταν αυτά εμφανίζονται στη ζωή μου, όχι από πριν”.
Περί του αν η ισορροπία ανάμεσα σε ιδεαλισμό και πραγματικότητα δεν αφορά μόνο το ενδεχόμενο ενός συμβιβασμού με την εκάστοτε πολιτική εξουσία αλλά και τις απαιτήσεις της αγοράς, ανταποκρίθηκε: “Είναι αλήθεια αυτό. Συχνά έχεις ιδεώδη, θέλεις να είσαι καλλιτέχνης μ’ έναν συγκεκριμένο τρόπο, να είσαι σεβαστός, να κάνεις υψηλή τέχνη ή οτιδήποτε και από την άλλη έχεις οικονομικές ανάγκες ή πιέσεις και πρέπει πάντα να βρίσκεις την ισορροπία. Και νομίζω ότι τη στιγμή που αποκτάς ένα παιδί τα πράγματα είναι ακόμη δυσκολότερα. Όσον αφορά εμένα, δεν έχω παιδιά, κάνω μια ταπεινή ζωή κι έχω την πολυτέλεια να πω όχι στην κάθε Amazon και Netflix αυτού του κόσμου. Και δεν είναι ποτέ εύκολο να είσαι μπροστά από μια κενή σελίδα. Δεν ξέρεις αν θα γράψεις κάτι σημαντικό. Δεν ξέρεις αν θα χρηματοδοτηθεί ποτέ αυτό που γράφεις. Από την άλλη, μπορεί απλά να σε προσκαλέσουν να γυρίσεις μια ταινία ή μια σειρά από κάποιο μεγάλο στούντιο, σε πληρώνουν και ξαφνικά έχεις λεφτά. Και αυτό είναι απολύτως εντάξει. Αλλά μέχρι εδώ για κάποιον λόγο έχω επιλέξει έναν συγκεκριμένο δρόμο, κι έτσι μου αρέσει να δουλεύω. Αυτό που μου αρέσει με τον κινηματογράφο είναι ότι δεν ξέρεις πώς ακριβώς θα βγει η ταινία σου. Τη στιγμή που δημιουργείς περιεχόμενο, είναι πολύ ξεκάθαρο το τι θα κάνεις. Αλλά δεν ήξερα με απόλυτη ακρίβεια πώς θα έβγαινε η ταινία. Οπότε μου αρέσει να πορεύομαι στο άγνωστο, σ’ ένα ταξίδι που δεν ξέρω πώς θα τελειώσει”.
Αναφορικά με την απόφασή του να γυριστούν τα “Κίτρινα Γράμματα” εξ ολοκλήρου στα τουρκικά, διευκρίνισε: “Μίλησα με τον παραγωγό μου γι’ αυτό στα πολύ ξεκινήματα και είπα ότι θέλω να κάνω μια ταινία γι’ αυτό το θέμα που να είναι όλη στα τουρκικά. Εκείνος μου είπε ότι πιστεύει στο όραμά μου και πως θα γυρίσουμε την ταινία με κάποιον τρόπο, δεν θα κερδίσουμε τίποτα χρηματικά, αλλά αν χρειαστεί θα βοηθήσουμε και οι ίδιοι ως συντελεστές οικονομικά και θα τα καταφέρουμε, γιατί κι εκείνος όπως κι εγώ πίστευε στην ιστορία μου. Ύστερα ήρθε η επιτυχία του “Στην Αίθουσα Καθηγητών” που έφτασε μέχρι τα Όσκαρ. Και αυτό που συνειδητοποίησα τα τελευταία τρία χρόνια είναι ότι οι καλλιτέχνες δεν διαφέρουν από τις μετοχές. Είμαστε ένα χρηματιστήριο. Κι έτσι ξαφνικά ήρθαν άνθρωποι και μας ρωτούσαν για τα επόμενα σχέδιά μας, οπότε και τους είπαμε για μια ταινία που ετοιμάζαμε στα τουρκικά και απάντησαν πως μπορούσαν να βρουν χρηματοδότηση. Άρα, ναι, αυτή η μετοχή ήταν μια καλή αγορά για μερικούς από αυτούς!”.
Αυτό που εξέλαβα από την ταινία είναι ότι η στρατηγική του “διαίρει και βασίλευε” είναι ένα πανίσχυρο εργαλείο στα χέρια του απολυταρχισμού. Το βλέπουμε από το πώς οι δύο πρωταγωνιστές στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου. Από τη δική σας εμπειρία, πώς ξεφεύγουμε από το εν λόγω “ξόρκι”;
Είναι ένα “ξόρκι” που εντοπίζεται ήδη από την αρχαιότητα, “divide et impera” όπως λέει και η φράση στα λατινικά, είναι κάτι που όλοι οι ηγέτες έχουν χρησιμοποιήσει κι εφαρμόσει στην κοινωνία. Και νομίζω ότι ο μόνος τρόπος να έχουμε ανοσία σε αυτό είναι να μείνουμε ενωμένοι. Αλλά αυτό πλέον είναι δυσκολότερο από ποτέ. Δεν ήταν ποτέ άλλοτε πιο δύσκολο. Και μπορώ να σας το πω αυτό γιατί είμαι στη μέση ενός χαμού όντας ένας Τούρκος άντρας που απλά γυρίζει την ταινία του, είναι πολιτικής φύσης, κι όμως λαμβάνω αρνητικά σχόλια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εδώ και τρεις μέρες. Ήμουν σε μια συνέντευξη τύπου, ερωτήθηκα για την Παλαιστίνη, δεν είπα τη λέξη [σ.σ.: γενοκτονία] και τώρα λένε ότι είμαι συνεργός της γερμανικής ατζέντας και τα λοιπά. Έτσι, ακόμη και άνθρωποι που είναι κοντά μου, που έχουν μεταναστευτικό υπόβαθρο, δελεάζονται από το να έχουν followers και να είναι σε συγκεκριμένους ψηφιακούς χώρους όπου είναι σαν να διχαζόμαστε εσκεμμένα. Οπότε, θα έλεγα ότι για τις πολιτικές ηγεσίες δεν ήταν ποτέ άλλοτε τόσο εύκολο να μας εξουσιάζουν, γιατί είναι τόσο εύκολο να μας διχάσουν.
Σε όσα έχουν να κάνουν με την αντίληψη του παλαιστινιακού ζητήματος εντός Γερμανίας και στην κινηματογραφική βιομηχανία γενικότερα, ξεκαθάρισε: “Ειλικρινά, πιστεύω πως όλοι βλέπουμε τι συμβαίνει εδώ. Αλλά μερικοί άνθρωποι θέλουν να μιλήσουν γι’ αυτό μέσω του έργου τους, κι έχω γυρίσει μια ταινία σχετικά με τη στάση που μπορεί να πάρει κανείς απέναντι σ’ έναν πόλεμο και το τι είναι πιθανό να σου συμβεί λόγω αυτού. Προσπαθώ να περιγράψω την οπτική μου γωνία μέσω του έργου μου αλλά αυτό δεν είναι αρκετό. Γιατί ζούμε σε καιρούς που οι άνθρωποι σου ζητάνε να φανερώσεις τη “σημαία” σου, όποια κι αν είναι αυτή. Και μπορεί να μην τους αρκεί να μη θέλεις να το κάνεις αυτό ή να το πράττεις μέσω του έργου σου, θέλουν κάτι άμεσο. Όμως αυτός δεν είναι τρόπος για να ανοίξεις μια συζήτηση, δεν μπορείς να πας βαθιά έτσι. Κι έτσι λέω πως όχι, δεν είναι αυτός ο τρόπος με τον οποίο θέλω να καταπιαστώ με ορισμένα θέματα, γιατί δεν έχει σημασία το αν θα βάλεις μια σημαία στο πέτο σου ή όχι, δεν κάνει κάποια διαφορά. Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι να μιλάμε μεταξύ μας, να ακούμε ο ένας τον άλλον και να είμαστε εντάξει με το να διαφωνούμε. Ξέρετε, αυτό είναι πολύ σημαντικό, ειδικά στη Γερμανία μερικοί άνθρωποι είναι σαν να μην μπορούν να διαφωνήσουν. Τη φράση που λέει “ας συμφωνήσουμε πως διαφωνούμε” είναι σαν να μην μπορούν να την ακούσουν, είτε συμφωνείς, είτε είσαι στην άλλη πλευρά. Και αυτός δεν είναι τρόπος να επικοινωνείς. Η επικοινωνία είναι κάτι το διαφορετικό, δεν είναι απλά το να δείχνεις τη σημαία σου. Γιατί να σου είναι τόσο δύσκολο για σένα το να είμαι πολιτικό ον δια του έργου μου, γιατί θέλεις να κουβαλήσω τη σημαία σου, τι είναι αυτό; Ο κόσμος είναι πολυσύνθετος, αλλά ο όποιος διάλογος όχι και τόσο. Και καταλαβαίνω ότι όλοι θέλουν οι άλλοι να είναι με το μέρος τους και να το δουν αυτό άμεσα, αλλά δεν ξέρω, αυτό είναι κάτι που πραγματικά με κουράζει. Κι επιστρέφοντας στο θέμα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, πιστεύω ότι όλο αυτό το ενισχύουν”.
Αναλύοντας το πότε ξεκίνησε το πρόβλημα με την έντονη πολιτική διχογνωμία σε παγκόσμιο επίπεδο, δήλωσε: “Πρόσφατα παρακολούθησα το ντοκιμαντέρ για τον Martin Scorsese, και είδα ότι όταν έκανε το φιλμ για τον Χριστό [σ.σ.: τον Τελευταίο Πειρασμό] υπήρξε επίσης μια μεγάλη αναταραχή γύρω από αυτό. Πιστεύω πως πάντα υπήρχε κάτι σχετικά με τις πολιτικές ταινίες που ενοχλεί μερικούς ανθρώπους. Αλλά τουλάχιστον παλιότερα θα παρακολουθούσε κανείς την ταινία. Σήμερα δεν το κάνουν ούτε αυτό! Βλέπουν απλά ένα τρέιλερ και τρελαίνονται! Και αυτό είναι πολύ λυπηρό”.
Ως προς τη σημασία του να οριοθετήσει τη δράση στα πλαίσια της Κωνσταντινούπολης και της Άγκυρας ενώ τα γυρίσματα έλαβαν χώρα σε μεγάλες γερμανικές πόλεις, εξήγησε: “Το σχόλιό μου ήταν πιθανώς το ότι οι πρωτεύουσες είναι κέντρα πολιτικής εξουσίας. Όταν πήγα στο Αμβούργο για γυρίσματα, πολλά μου θύμισαν την Κωνσταντινούπολη, η θάλασσα, οι γλάροι, τα πλοία. Και στο Βερολίνο έχουμε τη μνημειώδη αρχιτεκτονική, την πολιτικοποίηση, στοιχεία που μου θύμισαν την Άγκυρα, αν και στο Βερολίνο υπάρχει επιπροσθέτως και η έντονη νυχτερινή ζωή. Αλλά ναι, βλέπω κάποιους παραλληλισμούς ανάμεσα στις πόλεις, αν και είναι πολύ διαφορετικές μεταξύ τους. Λατρεύω να είμαι στο Αμβούργο, είναι η αγαπημένη μου πόλη στη Γερμανία. Και στο Βερολίνο είναι ωραία, αλλά ειδικά το Αμβούργο είναι πανέμορφο”.
Τέλος, γύρω από μια φράση του Oliver Stone για το ότι οι ταινίες πρέπει να είναι επικίνδυνες και αν αυτό σπανίζει όλο και περισσότερο στις μέρες μας, τόνισε: “Ναι, το πιστεύω αυτό, ότι ο κανόνας είναι να μην είναι κανείς επικίνδυνος, τουλάχιστον για τις περισσότερες παραγωγές. Όταν ήμουν στο Λος Άντζελες για τις ανάγκες του “Στο Γραφείο Καθηγητών” μιλούσα με εκπροσώπους από πολλές εταιρείες, από Apple, από Amazon και από αλλού. Κι ένας τύπος από την Amazon μου είπε ότι η κινηματογραφική δραστηριότητα της εταιρείας είναι απλά θέμα image, λειτουργεί σαν τα καλλυντικά. Δηλαδή δεν βγάζουμε χρήματα από τις ταινίες που κάνουμε, είναι απλά κάτι μικρό για τη μεγαλύτερη εταιρεία στον κόσμο, για λόγους image. Όταν γυρίζονται έτσι ταινίες, δεν θα προκύψει ποτέ ένα φιλμ που θα σε εκπλήξει. Ποτέ! Αλλά αυτοί είναι οι μεγάλοι παίκτες σήμερα. Και γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό να προστατεύσουμε την καλλιτεχνική ακεραιότητα και το ανεξάρτητο σινεμά. Ελπίζω ότι αυτό θα υπερισχύσει, ότι ο κόσμος θα ξυπνήσει κάποια στιγμή και θα πει ότι οι ταινίες που του προσφέρονται δεν του δίνουν τροφή για σκέψη και πως θέλει κάτι διαφορετικό. Ελπίζω να συμβεί αυτό”.
ΣΧΟΛΙΑ
Εμφάνιση σχολίων