Evia Film Project 26: Σοβαρά τώρα; Η οριακή τέχνη της κωμωδίας

Το 5ο Evia Film Project, η πράσινη πρωτοβουλία του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, συνεχίζεται με προβολές και συζητήσεις,

ΣΧΕΤΙΚΑEvia Film Project 26: Καλλιτεχνικό vs εμπορικό σινεμά: Έννοιες ασύμβατες;

Η ανοιχτή συζήτηση με τίτλο «Σοβαρά τώρα; Η οριακή τέχνη της κωμωδίας» πραγματοποιήθηκε στο Κέντρο Πολιτισμού «Μελίνα Μερκούρη» των Λουτρών Αιδηψού, με ομιλητές τον κριτικό κινηματογράφου Γιάννη Καντέα-Παπαδόπουλο, τη stand-up κωμικό Ήρα Κατσούδα και τον ηθοποιό Θάνο Τοκάκη. 

H συζήτηση περιστράφηκε αρχικά γύρω από τη διάσημη αμερικανική κωμωδία Tropic Thunder, η οποία προβλήθηκε το προηγούμενο βράδυ, στο θερινό «Απόλλων», με την Ήρα Κατσούδα να σχολιάζει πως πρόκειται για μια ταινία που σατιρίζει το κλασικό μοντέλο του λευκού χολιγουντιανού ηθοποιού, που ακολουθεί τις δοκιμασμένες λύσεις και τα στερεότυπα προκειμένου να κατακτήσει την κορυφή. «Το ζητούμενο στην κωμωδία είναι να στοχεύει στο λεγόμενο “punch up”, να στρέφει δηλαδή τα σαρκαστικά της βέλη προς τα πάνω, προς τις κοινωνικές ομάδες που κατέχουν εξουσία, προνόμια, προβολή και φήμη. Όταν συμβαίνει το αντίθετο (“punch down”), το να βάζεις δηλαδή στο στόχαστρο ανθρώπους που υφίστανται διακρίσεις και υποτίμηση, είναι σαφώς κατακριτέο», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Στη συνέχεια, ο Θάνος Τοκάκης μίλησε για τους αδιόρατους μηχανισμούς παραγωγής του γέλιου, θέτοντας το ερώτημα κατά πόσο το χιούμορ είναι προϊόν αποκλειστικά εγκεφαλικής διεργασίας ή εμπεριέχει και ένα ποσοστό συναισθημάτων. «Το μόνο σίγουρο είναι πως ο δογματισμός σκοτώνει το χιούμορ εκ των προτέρων, από τη στιγμή που το οριοθετεί και το περιχαρακώνει. Το χιούμορ οφείλει να λειτουργεί απελευθερωτικά, ως μορφή αποσυμπίεσης», προσέθεσε σχετικά. Αμέσως μετά, η Ήρα Κατσούδα επισήμανε πως το χιούμορ πηγάζει κατά κανόνα από τρεις διαφορετικές πηγές: την σύγχυση που προκαλεί η αμφισημαντότητα, το comic relief που αναζητούμε ως ανακούφιση από μια δύσκολη συνθήκη, καθώς και η αίσθηση ανωτερότητας που τείνουν οι άνθρωποι να επιδεικνύουν μέσω του χιούμορ απέναντι σε κάποιον ή κάτι που θεωρούν κατώτερο.

Ακολούθως, ο Γιάννης Καντέα-Παπαδόπουλος τοποθετήθηκε σχετικά με την ύπαρξη κόκκινων γραμμών στην κωμωδία, σε σχετική τοποθέτηση από τον Καλλιτεχνικό Διευθυντή του Φεστιβάλ Ορέστη Ανδρεαδάκη, ο οποίος αναρωτήθηκε κατά πόσο θα ήταν εφικτό να γυριστούν σήμερα κωμωδίες όπως το Ένας προφήτης… Μα τι προφήτης! των Monty Python. Ο κ. Καντέα-Παπαδόπουλος υπογράμμισε αρχικά πως πρόκειται για ένα περίπλοκο ζήτημα, καθώς οι προβληματικές αλλάζουν ανάλογα με την εποχή και την επικρατούσα νοοτροπία, ενώ πολλές φορές η ίδια η κωμωδία μάς δίνει τις απαντήσεις μέσα από το τι επιλέγει να θίξει. «Θα πρέπει ωστόσο να διευκρινίσουμε πως η κωμωδία δεν έχει ως στόχο την κοροϊδία, αυτό θα την υποβίβαζε σε κάτι ευτελές και εύκολο. Αντίθετα, σκοπός της είναι να φέρει στο προσκήνιο δυνάμεις και καταστάσεις που αξίζουν παρατήρησης και σχολιασμού. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι πολλά παλαιότερα αστεία επανέρχονται σήμερα διαφοροποιημένα και μεταμορφωμένα με βάσεις τις τωρινές τάσεις», εξήγησε σχετικά.

Σε εκείνο το σημείο, ο συντονιστής της συζήτησης Νεκτάριος Σάκκας στάθηκε στο γεγονός ότι η κωμωδία αποτελεί τρόπον τινά ένα «αδικημένο» κινηματογραφικό είδος, μιας και οι κωμωδίες κερδίζουν παραδοσιακά λιγοστά βραβεία και εισπράττουν σπάνια την αποθέωση της κριτικής, συνήθως μάλιστα μονάχα στις περιπτώσεις όπου πίσω από το κωμικό στοιχείο ξεπροβάλλει κάποιο βαθύτερο νόημα.

Η Ήρα Κατσούδα προχώρησε έπειτα σε μια ανάλυση του παραπάνω φαινομένου: «Το δράμα αποτυπώνει πιο αντικειμενικά αποδεκτές καταστάσεις, για παράδειγμα μια μητέρα που έχασε το παιδί της είναι μια συνθήκη που θα αντιμετωπιστεί από όλους τους ανθρώπους ως μια κοινά παραδεκτή τραγωδία. Στον αντίποδα, η κωμωδία χαρακτηρίζεται από επιμέρους κώδικες και μια υποκειμενικότητα, στοιχείο που την καθιστά πιο προσωπική υπόθεση και όχι οικουμενική.

Αμέσως μετά, ο Γιάννης Καντέα-Παπαδόπουλος, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα τον Κυνόδοντα του Γιώργου Λάνθιμου, μίλησε για τις ταινίες που εγκολπώνουν με επιτυχία κωμικά στοιχεία σε έναν δραματικό σκελετό, δίνοντας έμφαση στην αμηχανία που προκαλεί συχνά σε όλους μας η συνύπαρξη των δύο αυτών κόσμων, ενώ συγχρόνως επισήμανε τις λαϊκές καταβολές της κωμωδίας ως κινηματογραφικού είδους. Στη συνέχεια, μιλώντας για τα έμφυλα στερεότυπα της γυναικείας αναπαράστασης στην κωμωδία, η Ήρα Κατσούδα αναφέρθηκε στα διαχρονικά στερεότυπα που αλλάζουν σταδιακά, επισημαίνοντας πως το χιούμορ υπήρξε ένα προνόμιο που είχε παραχωρηθεί διαχρονικά και κατ’ αποκλειστικότητα στον ανδρικό πληθυσμό.

Τέλος, οι τρεις ομιλητές επικεντρώθηκαν στις αλλαγές που έχουν μεσολαβήσει αναφορικά με το είδος του χιούμορ που γίνεται αποδεκτό από την κοινωνία, μέσα από την αναφορά αστείων που στην πάροδο του χρόνου κατέληξαν να θεωρούνται προσβλητικά ή μειωτικά. «Το θέμα δεν είναι να εξαφανίσουμε ολικά τις κωμωδίες και τις ταινίες γενικότερα που τώρα μας φαίνονται κοινωνικά απαράδεκτες. Το αληθινό ζητούμενο είναι μέσα από τις διαφοροποιήσεις αυτές να αντιληφθούμε σε βάθος την κοινωνία του τότε και του σήμερα, προβαίνοντας στην απαραίτητα κριτική αλλά και αναλογιζόμενοι το τι οφείλουμε να πράξουμε εμείς οι ίδιοι», τόνισε ο Θάνος Τοκάκης. Από την πλευρά της, η Ήρα Κατσούδα συμπλήρωσε: «Πρέπει να έχουμε πάντα συναίσθηση πως αποτελούμε κομμάτι μιας ασταμάτητης εξελικτικής διαδικασίας. Δεν απορρίπτουμε ό,τι προηγήθηκε, αλλά το μελετούμε για να συνειδητοποιήσουμε τα λάθη και τις παραλείψεις, έχοντας πάντα επίγνωση πως στο μέλλον θα βρεθούμε και εμείς σε αυτή τη θέση της κριτικής και της αποδόμησης».