"Θέλαμε να δείξουμε τον τρόπο που ο πόλεμος τραυματίζει τις κοινότητες"

Όταν η Ρωσία εξαπολύει την εισβολή της στην Ουκρανία, τα δημοτικά σχολεία σε όλη τη χώρα μετατρέπονται σε χώρους στρατολόγησης για τον πόλεμο. Αντιμέτωπος με το ηθικό δίλημμα του να εργάζεται μέσα σε ένα σύστημα προπαγάνδας και βίας, ένας θαρραλέος δάσκαλος καταγράφει όσα πραγματικά συμβαίνουν στο ίδιο του το σχολείο. Σε σκηνοθεσία Ντέιβιντ Μπορενστάιν και Πάσα Ταλάνκιν, αυτή η ιδιαίτερα συνεργατική ταινία είναι ταυτόχρονα γοητευτική και χαρούμενη αλλά και αφυπνιστική. Το Mr Nobody Against Putin παρουσιάζει δυσεύρετο υλικό που αποκαλύπτει την τρομερή επιρροή της κυβέρνησης Πούτιν στις ζωές των απλών Ρώσων πολιτών, και ιδιαίτερα των παιδιών τους. H ταινία προβαλλεται στις ελληνικές αίθουσες, σας γράψαμε την άποψή μας και οι δημιουργοί της μιλούν για την σημαντικότητά της: 

Nτέιβιντ Μπορενστάιν

Τον Μάρτιο του 2022, ξεκίνησα τη πιο μοναδική δημιουργική συνεργασία που έχω ζήσει ποτέ. Ένας Ρώσος συνεργάτης μου με σύστησε στον Πάβελ “Πάσα” Ταλάκιν, έναν δάσκαλο από τη μικρή πόλη Karabash στη Ρωσία. Δεν ήταν το τυπικό άτομο που θα περίμενε κανείς να γυρίζει ένα ανεξάρτητο ντοκιμαντέρ. Ήταν όμως τολμηρός και γεμάτος πάθος, και είχε αμέτρητα πράγματα να πει για τη σημερινή κατάσταση στη Ρωσία - ειδικά για τη στρατιωτικοποίηση του σχολικού συστήματος από τον Πούτιν». Μέσα σε λίγες εβδομάδες από την έναρξη της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία, ο Πάσα κι εγώ δημιουργήσαμε έναν κρυπτογραφημένο τρόπο επικοινωνίας και έναν ασφαλή τρόπο να στέλνουμε αρχεία βίντεο. Οι δημιουργικοί μας ρόλοι διαμορφώθηκαν φυσικά: αυτός κατέγραφε ό,τι θεωρούσε σημαντικό, και μοιραζόταν θέματα και ιδέες που τον απασχολούσαν, ενώ εγώ μοντάριζα το υλικό σε μια αφήγηση βασισμένη στη δική του οπτική και εμπειρία. 

Η συνεργασία αυτή ήταν συναρπαστική. Για περισσότερα από δύο χρόνια, μιλούσαμε κάθε εβδομάδα μέσω κρυπτογραφημένων κλήσεων. Στόχος μας ήταν να δημιουργήσουμε μια ταινία που να αποτυπώνει την πραγματικότητα της ζωής των απλών ανθρώπων σε αυτή την ιδιαίτερη στιγμή της ρωσικής ιστορίας. Θέλαμε να δείξουμε τον τρόπο που ο πόλεμος τραυματίζει τις κοινότητες - αλλά και να αναδείξουμε τη χαρά και την ομορφιά που ο Πάσα καλλιεργούσε στο σχολείο του. Απεικονίζοντας τη ζωή στο Καραμπάς, μπορέσαμε να αποδώσουμε την πραγματική καταστροφή που προκαλεί η ολοκληρωτική στρατιωτικοποίηση της ρωσικής κοινωνίας. Ο Πάσα, ως πληροφοριοδότης, μας δείχνει κάτι πολύ σημαντικό: μας προσφέρει μια πρωτοφανή ματιά στη μαζική στρατιωτικοποίηση που έχει οργανωθεί στη Ρωσία από το 2022 και μετά. Όλο και περισσότερες φωνές ζητούν ένα «τέλος στον πόλεμο στην Ουκρανία». Η ταινία αυτή, όμως, αποκαλύπτει πόσο αφελής είναι μια τέτοια προσέγγιση. Ο Πούτιν επεκτείνει δραστικά τον στρατό, δημιουργεί οργανώσεις τύπου «νεολαίας Χίτλερ» σε όλα τα σχολεία και διαμορφώνει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα βασισμένο στον πόλεμο και την αυτοκρατορική ιδεολογία. Αν δούμε αυτή την ταινία και πάρουμε στα σοβαρά αυτά που η ίδια η Ρωσία διδάσκει στα παιδιά της -και έχουμε κάθε λόγο να το κάνουμε- γίνεται σαφές ότι ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ευρώπη μόλις αρχίζει.

Είναι ένας από τους πιο θαρραλέους ανθρώπους που έχω γνωρίσει - αλλά ταυτόχρονα απερίσκεπτος, πληγωμένος και αινιγματικός. Τι τον ώθησε να πάρει τέτοια ρίσκα για να γυριστεί το ντοκιμαντέρ? Γιατί επέλεξε να ισορροπήσει τόσο κοντά στα όρια; Και γιατί ήταν πρόθυμος να αφήσει πίσω τη ζωή του για να κάνει αυτή την ταινία μαζί μου; Καθώς τον γνώριζα καλύτερα, τον έπεισα ότι η ταινία έπρεπε να επικεντρωθεί στη δική του ιστορία και οπτική. Με την εμπειρία μου, προσπάθησα να διαμορφώσω μια αφήγηση που να αποτυπώνει το ψυχολογικό βάρος του να ζεις ως «ξένος» μέσα σε ένα καταπιεστικό καθεστώς. Ήθελα επίσης να αναδείξω τη προσωπική του μεταμόρφωσή. Όταν γνωριστήκαμε, ήταν κυριευμένος από αίσθημα ανημποριάς. Με τα χρόνια, αυτό άλλαξε και έγινε η βάση μιας ενδιαφέρουσας ιστορίας για την ταινία. Στο τέλος, πιστεύω ότι δημιουργήσαμε μια διαχρονική ιστορία για το τι σημαίνει να είσαι αουτσάιντερ μέσα στις πιο ασφυκτικές συνθήκες που μπορείς να φανταστείς. Πώς αντιδράει κάποιος όταν όλα γύρω του καταρρέουν; Όταν όσα έχει χτίσει βρίσκονται στο χείλος της καταστροφής; Η ιστορία του δίνει μια διαχρονική απάντηση. 

Πάσα Ταλάνκιν

«Στην παιδική μου ηλικία, η γιαγιά μου μου έλεγε έναν μύθο για μια τεράστια πέτρα που έκλεινε τον δρόμο. Ήταν τόσο μεγάλη που οι ταξιδιώτες δεν μπορούσαν παρά να την παρακάμψουν. Όλοι τη μισούσαν - δεν προσέφερε τίποτα πέρα από ταλαιπωρία. Μια μέρα, όμως, εμφανίστηκε ένας άνθρωπος και πέταξε την πέτρα ψηλά στον ουρανό. Έτσι δημιουργήθηκε το φεγγάρι. Εγώ δεν είμαι αυτός ο άνθρωπος. Δεν μπορώ να απομακρύνω τις πέτρες από τον δρόμο μας -μπορώ όμως να τις δείξω. Αυτή η ταινία είναι για μια τέτοια πέτρα. Μια τερατώδη πέτρα, από την οποία στάζει αίμα και η δυσωδία της δηλητηριάζει τα πάντα γύρω της. Είναι η προπαγάνδα, που απλώνεται στα σχολεία, στις πόλεις, σε ολόκληρη τη χώρα. Είναι για το πώς οι άνθρωποι φορτώνονται κομμάτια αυτής της πέτρας - είτε το θέλουν είτε όχι - και τα μεταφέρουν ο ένας στον άλλον, μέχρι που όλοι καταρρέουν κάτω από το βάρος, υπάκουοι και μουδιασμένοι, έχοντας αποδεχτεί το παράλογο ως αλήθεια. 

Η ταινία μιλά για τη Ρωσία. Για το πώς η ιστορία της έχει μπλεχτεί τόσο βαθιά μέσα στις ζωές των ανθρώπων, που μοιάζει σαν να έχουν ήδη ζήσει αμέτρητες ζωές - και αυτή να είναι απλώς κάτι που πρέπει να αντέξουν. Μιλά και για την αγάπη - για την πόλη σου, τους ανθρώπους σου, τη χώρα σου. Αλλά και για τον θάνατο: τον θάνατο των δικαιωμάτων, των ελευθεριών, των νόμων, της εκπαίδευσης, ακόμη και της ελπίδας. Τον θάνατο της ίδιας της ανθρωπιάς. Για μένα, αυτή η ταινία είναι ένας τρόπος να δείξω στον κόσμο τι συμβαίνει γύρω μου. Να δείξω το πρόβλημα. Ίσως κάποια μέρα βοηθήσει τους Ρώσους να κοιτάξουν πίσω, να αναγνωρίσουν τα λάθη τους και να αποτρέψουν την επανάληψή τους. Αλλά η πέτρα συνεχίζει να βυθίζεται, να ριζώνει στα μυαλά και τις καρδιές των ανθρώπων. Δεν ξέρω ακριβώς γιατί αποφάσισα να κάνω αυτή την ταινία. Ένα βράδυ, αφού είχα καταγράψει άλλο ένα μάθημα προπαγάνδας για το Υπουργείο Παιδείας, αναρωτήθηκα: “Έχω το ηθικό δικαίωμα να διαγράψω αυτό το υλικό;” Και η απάντηση ήταν όχι. Αυτή η δικτατορία δεν θα κρατήσει για πάντα. Κάποια μέρα, οι άνθρωποι θα πρέπει να μάθουν τι συνέβη. Ίσως χρειαστεί να επεξεργαστούν τα λάθη τους - ίσως αυτό το υλικό βοηθήσει να ειπωθεί μια νέα ιστορία για τον «καθημερινό φασισμό».

Τυχαία, ο Ντέιβιντ - ένας ξένος σκηνοθέτης - βρήκε αυτό το θέμα συναρπαστικό: τη σύγκλιση πολέμου και προπαγάνδας, το πώς ο θάνατος γίνεται μέρος της καθημερινότητας. Η συνεργασία ήταν επικίνδυνη. Ένα λάθος - ένα τηλεφώνημα, μια υποψία - και θα μπορούσα να βρεθώ αντιμέτωπος με 15–20 χρόνια φυλάκισης. Σε μια συνάντηση καθηγητών, κάποιος ρώτησε: “Πότε θα κάνουμε μάθημα; Το μόνο που κάνουμε είναι παρελάσεις και τραγούδια.” Η απάντηση ήταν απλή: “Αυτή είναι η εποχή μας. Παρελάστε, τραγουδήστε, καταγράψτε, δημοσιεύστε - αλλιώς θα έχουμε πρόβλημα.” Όλοι ήταν εξαντλημένοι. Αλλά οι εντολές συνεχίζονταν: “Τραβήξτε το και ανεβάστε το.” Λοιπόν, το τράβηξα. Και το ανέβασα. Τώρα, δείτε το.