Λένι Ρίφενσταλ. Οραματίστρια; Πρωτοπόρα; Ψεύτρα;

Η εποχή μας, με την δυναμική επανεμφάνιση του φασισμού και ακραίων πολιτικών τάσεων, φέρνει ξανά στο προσκήνιο τους μηχανισμούς της προπαγάνδας και της παραπληροφόρησης με τρόπο που θυμίζει, κατά πολλούς μελετητές, την δεκαετία του 1930.

Η Λένι Ρίφενσταλ θεωρείται μία από τις πιο αμφιλεγόμενες γυναίκες του 20ού αιώνα σαν καλλιτέχνης και προπαγανδίστρια του ναζιστικού καθεστώτος. Οι ταινίες της Triumph of the Will και Olympia αποτελούν σύμβολα άψογα σκηνοθετημένης λατρείας του σώματος και εξύμνησης του ανώτερου και νικηφόρου. Ταυτόχρονα, οι εικόνες αυτές εκπέμπουν περιφρόνηση για το ατελές και αδύναμο

Πώς μπόρεσε η Ρίφενσταλ να γίνει η κορυφαία κινηματογραφίστρια του Ράιχ, ενώ παράλληλα συνέχισε να αρνείται κάθε στενή σχέση με τον Χίτλερ και τον Γκέμπελς; Κατά τη διάρκεια της μακράς της ζωής μετά την πτώση του ναζισμού, παρέμεινε αμετανόητη, καταφέρνοντας να ελέγξει και να διαμορφώσει την κληρονομιά της. Σε προσωπικά της έγγραφα, θρηνεί τα «δολοφονημένα ιδανικά» της.

H Filmtrade φέρνει στις αίθουσες την Πέμπτη 16 Οκτωβρίου, το ντοκιμαντέρ «Ρίφενσταλ, στην καρδιά του Τρίτου Ράιχ», μια συναρπαστική ματιά στο ιδιωτικό αρχείο της Λένι Ρίφενσταλ, η οποία έγινε παγκοσμίως γνωστή με την ναζιστική προπαγανδιστική της ταινία Triumph of the Will, αλλά συνέχισε να αρνείται οποιαδήποτε στενή σχέση με το καθεστώς.

Ο σκηνοθέτης Αντρές Βέιλ, μιλά για την ταινία του:

Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με το συγκεκριμένο θέμα;

Μετά τον θάνατο του συντρόφου της Ρίφενσταλ το 2016, η Sandra Maischberger απέκτησε πρόσβαση στο αρχείο και ανέλαβε την προσωρινή του διαχείριση. Το 2018, με προσέγγισε σχετικά με το έργο. Ήθελαν μια ταινία με νέα μορφή και θεματική προσέγγιση, έτσι ξεκίνησε ένα πολυετές ταξίδι – και μια περίπλοκη αναζήτηση για να μεταφραστεί ο τεράστιος θησαυρός υλικού σε κινηματογραφική αφήγηση. Το 2020 έλαβα τις πρώτες ψηφιακές εικόνες – ένα ημερολόγιο του 1948 και ηχογραφήσεις ιδιωτικών τηλεφωνημάτων, π.χ. με τον Άλμπερτ Σπέερ. Είδα φωτογραφίες και φιλμ 8mm από τη δεκαετία του ’30, καθώς και σχέδια των απομνημονευμάτων, μερικά από τα οποία διέφεραν σημαντικά από την έντυπη έκδοση. Αυτά κίνησαν αμέσως το ενδιαφέρον μου, αλλά και ερωτήματα: Είχε αφήσει σκόπιμα κάποια υλικά ενώ απέσυρε άλλα; Πού έπρεπε να αναζητήσω συμπληρωματικές πηγές;

Το αρχείο χειραγωγήθηκε από τη Ρίφενσταλ;

Είναι δικαίωμα του καθενός να εξετάζει τα έγγραφά του και να αποφασίζει τι θα διατηρηθεί για την ιστορία. Θα ήταν έκπληξη αν η Ρίφενσταλ δεν είχε κάνει χρήση αυτής της δυνατότητας, κάτι που μαρτυρούν ορισμένα «κενά» στο αρχείο της.

Μπορείτε να δώσετε παράδειγμα;

Βρήκαμε την ανακοίνωση μιας συνέντευξης της Ρίφενσταλ το 1934 στη Daily Express, αλλά η ίδια η συνέντευξη έλειπε. Την αναζητήσαμε στα αρχεία της εφημερίδας και τη βρήκαμε. Εκεί, δηλώνει ότι είχε διαβάσει το Mein Kampf του Χίτλερ το 1932 και είχε ήδη γίνει ενθουσιώδης εθνικοσοσιαλίστρια. Ένα τέτοιο έγγραφο θα κατέρριπτε τον μύθο ότι ήταν «απολιτική». Η ερώτηση, λοιπόν, έγινε ακόμη πιο επίκαιρη: Πώς μπορώ να προσεγγίσω μια πρωταγωνίστρια η οποία, όχι μόνο στη ζωή της αλλά και στο ίδιο της το αρχείο, έκανε τα πάντα για να διατηρήσει τους μύθους, τις μισές αλήθειες και τα ψέματά της; Και τότε άρχισε η πραγματική δουλειά: να εξοικειωθώ με τα 700 κουτιά του αρχείου, με τη βοήθεια της παραγωγού αρχείου Monika Preischl και της φιλολόγου Christiane Cæmmerer. Και, παρά τη δυσπιστία μου, να παραμείνω ανοιχτός σε όσα έχουν να μας πουν αυτά τα 700 κουτιά.

Στη συνέχεια περάσατε ενάμιση χρόνο δουλέυοντας διαφορετικές εκδοχές ενός treatment

Η αφθονία του υλικού του αρχείου μάς έδωσε τη δυνατότητα να εξετάσουμε φαινομενικά γνώριμα κομμάτια της ζωής της Ρίφενσταλ από μια εντελώς διαφορετική οπτική. Στα προσωπικά της έγγραφα αναζήτησα κομβικές εμπειρίες και επιρροές. Στην αρχή της έρευνάς μας, για παράδειγμα, έπεσα πάνω σε ένα δακτυλογραφημένο σύνολο 25 σελίδων, στο οποίο περιγράφει την παιδική και εφηβική της ηλικία. Το κείμενο αυτό είχε γραφτεί στις αρχές της δεκαετίας του 1970, πολύ πριν ξεκινήσει τις σημειώσεις για τα απομνημονεύματά της. Εντυπωσιακές είναι οι ζωντανές περιγραφές της σωματικής βίας του πατέρα της, που υπέστη τόσο ως μικρό κορίτσι όσο και ως δεκαεπτάχρονη. Κατά τα χρόνια της εφηβείας της, ο πατέρας της τη χτυπούσε κάθε φορά που εκείνη έπαιζε με τη θηλυκή της γοητεία. Στα προσχέδια και στα μεταγενέστερα δημοσιευμένα απομνημονεύματα, αυτά τα «όργια βίας» έχουν μετριαστεί σημαντικά, ενώ πολλά δεν αναφέρονται καθόλου. Ήδη από τα προσχέδια, φαίνεται να παλεύει με την εικόνα που θέλει να παρουσιάσει δημόσια για τον εαυτό της. Στιγμές αδυναμίας και ανικανότητας διαγράφονται.

Στην προσπάθειά σας να περιγράψετε τη Ρίφενσταλ ως θύμα, δεν διατρέχετε τον κίνδυνο να την απαλλάξετε από την ευθύνη της για την παραγωγή προπαγάνδας υπέρ ενός τυραννικού καθεστώτος;

Όχι. Ήδη κατά τη διαδικασία συγγραφής, με απασχολούσε η ακριβής αποτύπωση της ενοχής και της ευθύνης της — με βάση νέα, αδημοσίευτα έως τώρα έγγραφα. Ήθελα να κατανοήσω την πορεία της Ρίφενσταλ στην εξέλιξή της, χωρίς όμως να την απαλλάξω. Το να θέλεις να κατανοήσεις έναν άνθρωπο δεν είναι το ίδιο με το να τον βλέπεις με συμπάθεια. Μπορεί κανείς να προσεγγίσει μια φιγούρα όπως η Ρίφενσταλ, τη σθεναρή προπαγανδίστρια ενός καθεστώτος τρόμου, με μια αμφίθυμη ανοιχτότητα; Υπήρξαν και για εμένα στιγμές που έπρεπε να αναγκάσω τον εαυτό μου να μην αποστρέψει απλώς το βλέμμα από εκείνη. Ξεπέρασα αυτή την κατάσταση απροθυμίας· διαφορετικά, δεν θα υπήρχε λόγος να φτιάξω την ταινία. Υπάρχει μια ζωή πριν από την ενοχή. Η ζωή της θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί πολύ διαφορετικά τη δεκαετία του 1920. Ο ενθουσιασμός της για το ναζιστικό καθεστώς δεν ξεκίνησε το 1932. Υπήρξαν πολυάριθμες βιογραφικές, ιστορικές και γενεαλογικές επιρροές στις δεκαετίες που προηγήθηκαν. Το αρχείο, μαζί με άλλες πηγές, μας δίνει τη δυνατότητα να προσεγγίσουμε τη Ρίφενσταλ σε όλες τις αντιφάσεις της.

Ακούγεται σαν μια πολύ δύσκολη διαδικασία.

Ναι, ήταν. Μετά από περίπου έναν χρόνο προκαταρκτικής δουλειάς, έφτασα σε αδιέξοδο. Είχα καταφέρει να εντάξω τα ευρήματα από το αρχείο σε μια μη γραμμική, αλλά αρκετά σφιχτή αφήγηση. Όμως κάτι κρίσιμο έλειπε: η εξέλιξη του χαρακτήρα. Στην βιογραφική αφήγηση, δεν υπάρχει κάθαρση, αν θέλετε· καμία λύτρωση της κύριας πρωταγωνίστριας. Η Ρίφενσταλ αρνείται την κλασική καμπή στην ιστορία της ζωής της. Παραμένει με τους μύθους της μέχρι το τέλος της ζωής της, δεν μετανιώνει για τίποτα, δεν αμφισβητεί τίποτα. Αυτό σήμαινε ότι, σε δραματουργικό επίπεδο, μου έλειπε μια τρίτη πράξη.

Πώς ξεφύγατε από αυτό το δίλημμα;

Μια πρώτη «απελευθέρωση» ήταν η ιδέα να δημιουργήσω μια συγγραφική φιγούρα που θα θέτει σε μια φανταστική Ρίφενσταλ όλες τις ερωτήσεις που δεν της έγιναν ποτέ. Ήθελα να απελευθερωθώ από τη φυλακή των υπαρχουσών συνεντεύξεων, στις οποίες, τις περισσότερες φορές, παρουσίαζε στερεοτυπικά τους μύθους της: ότι ήταν μια απολίτικη σκηνοθέτιδα που αφοσιωνόταν αποκλειστικά στην τέχνη της, ότι είχε ελάχιστη σχέση με εξέχουσες προσωπικότητες του κόμματος κ.ο.κ.

Στη συνέχεια, εγκαταλείψατε αυτή την ιδέα.

Ναι, με το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία, στα τέλη Φεβρουαρίου 2022. Πολύ σύντομα, αναγνώρισα την αισθητική της Ρίφενσταλ στις τρέχουσες εικόνες μιας παρέλασης στη Μόσχα: η χαμηλή γωνία λήψης προς τον Πούτιν, η θέα του από ψηλά πάνω στις παραταγμένες φάλαγγες. Και στα πλάνα από την τελετή έναρξης των Χειμερινών Ολυμπιακών Αγώνων στο Πεκίνο, βρήκα μια παρόμοια αισθητική με εκείνη της Olympia: την γνώριμη εικονογραφία του ηρωικού και νικηφόρου – όλα αυτά τώρα απίστευτα επίκαιρα. Έτσι, η παιγνιώδης προσέγγιση του φανταστικού επιπέδου έχασε κάθε αξιοπιστία.

Η επικαιρότητα του υλικού ήταν, λοιπόν, το υποκατάστατο της χαμένης τρίτης πράξης;

Ναι, και η τρομακτική διαχρονικότητα της αισθητικής της Ρίφενσταλ αποτέλεσε τελικά και τη βασική δικαιολογία για να γίνει η ταινία εξαρχής. Η διαχρονική διαπίστωση είναι ότι η ολοκληρωτική εξουσία και ακόμη και η αυθαίρετη τρομοκρατία δεν έχουν μόνο αποτρεπτική επίδραση, αλλά και ελκτική. Στη χειρονομία της υποταγής σε έναν αυτοκρατορικό ηγέτη κρύβεται μια ανταμοιβή – το να γίνεις, ως άτομο, μέρος μιας αυτοκρατορίας που επιστρέφει στη «ιστορική της δόξα». Είναι το παγκόσμιο αφήγημα της υπεροχής και του αήττητου. Στην καρδιά αυτών των εικόνων πάλλεται η αγανάκτηση: η περιφρόνηση για τον «άλλον», τον αδύναμο, τον υποτιθέμενα άρρωστο. Και αυτό μας οδηγεί κατευθείαν στην οπτική αισθητική της Λένι Ρίφενσταλ.

Εξακολουθείτε να βλέπετε τη Λένι Ρίφενσταλ ως τη σκηνοθέτιδα που δημιούργησε εμβληματικές εικόνες;

Η Ρίφενσταλ υπήρξε δασκάλα του μοντάζ. Δείχνουμε αποσπάσματα από την Olympia, όπως η γνωστή σκηνή των καταδύσεων από μεγάλο ύψος. Με αυτόν τον τρόπο δίνουμε χώρο στον εορτασμό, εκ μέρους της Ρίφενσταλ, του ωραίου, του δυνατού και του νικηφόρου. Η σκηνή εξακολουθεί να έχει ισχυρή επίδραση ακόμη και σήμερα· θα ήταν λάθος να μην τη δείξουμε. Αυτό που αυτές οι εικόνες αποκρύπτουν, το αφηγούμαστε αλλού – για παράδειγμα, μέσα από την ιστορία του κινηματογραφιστή Βίλι Τσίλκε. Εκείνος είχε γυρίσει μόνος του σχεδόν ολόκληρο τον πρόλογο της Olympia. Λίγο μετά τα γυρίσματα, υπέστη νευρική κατάρρευση και εισήχθη σε ψυχιατρικό ίδρυμα. Λιγότερο από έξι μήνες αργότερα, υποβλήθηκε σε αναγκαστική στείρωση. Η Λένι Ρίφενσταλ ενημερώθηκε γι’ αυτό, αλλά δεν παρενέβη. Στην ταινία, μιλάμε για τη σκοτεινή πλευρά της αισθητικής της Ρίφενσταλ: την περιφρόνηση για τον «άλλο», μέχρι και την εξάλειψή του. Η Ρίφενσταλ αρνήθηκε αυτή τη σύνδεση σε όλη της τη ζωή