11o Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου: Φλέγουσες θεματικές και μια έκπληξη

Μετά από δέκα ημέρες κι ένα ιδιαίτερα «γεμάτο» πρόγραμμα, πιστό στην παράδοση της διοργάνωσης για μια ματιά με ενσυναίσθηση απέναντι σε μια πληθώρα κοινωνικών και πολιτικών ζητημάτων, το 11ο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου έφτασε στο τέλος του. Όσοι από τις 21 Νοεμβρίου έδιναν ραντεβού στο αμφιθέατρο «Θεόδωρος Αγγελόπουλος» στην Καλαμάτα είχαν την ευκαιρία να αντικρίσουν μια μεγάλη ποικιλία εικόνων κι εμπειριών, όπως και πολλές και διαφορετικές μεταξύ τους σκηνοθετικές φωνές, με κοινό παρονομαστή τα ευήκοα ώτα σε φλέγουσες από κάθε άποψη θεματικές, ανεξάρτητα από το αν βρίσκονται στην τρέχουσα συγκυρία στο επίκεντρο της επικαιρότητας ή όχι. Οι περισσότερες προβολές είχαν αξιοσημείωτη προσέλευση, ακόμη και σε ώρες που συνήθως δεν προτιμούνται για κινηματογραφική έξοδο (π.χ. νωρίς το απόγευμα), αλλά η συμμετοχή του κοινού είχε κι ενεργητικό χαρακτήρα πέραν της απλής θέασης, μέσω των τοποθετήσεων που έγιναν στις συζητήσεις με συντελεστές που ακολούθησαν. Κι εύχεται φυσικά κανείς η εγχώρια διανομή να πιάσει με το ραντάρ της πολλούς από τους τίτλους ώστε να έχουν και αυτοί μια πορεία στις αίθουσες που να τους αξίζει.

ΣΧΕΤΙΚΑΤο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου ταξιδεύει στην Αθήνα

Η 29η Νοεμβρίου κύλησε με έμφαση στην Παλαιστίνη, με την ανταπόκριση των σινεφίλ να είναι ιδιαίτερα θερμή σε κάθε επίπεδο. Το ξεκίνημα της φεστιβαλικής ημέρας πραγματοποιήθηκε με το «Η Ημέρα που η Ισλανδία Παρέλυσε», που αναφέρεται σε μια ιστορική απεργία που διαδραματίστηκε στις 24 Οκτωβρίου του 1975 στην εν λόγω χώρα και η οποία υλοποιήθηκε από το 90% των γυναικών εκεί σύμφωνα με εκτιμήσεις. Για όλη την ημέρα οι γυναίκες αυτές απείχαν από τις δουλειές τους, τις εργασίες του σπιτιού και τη φροντίδα των παιδιών, διαμαρτυρόμενες κυρίως για τις μισθολογικές ανισότητες της εποχής σε σύγκριση με τους άντρες. Η κινητοποίηση αποδείχθηκε άκρως επιδραστική, ακόμη και σε διεθνές επίπεδο, κι εκτιμάται ότι συνέβαλε στην εκλογή της πρώτης γυναίκας προέδρου στην ιστορία της Ισλανδίας πέντε χρόνια αργότερα, της Vigdís Finnbogadóttir.

Η συνέχεια ήρθε με το μεσαίου μήκους «Αυτή Δεν Είναι Η Ταινία Μου», μια μελέτη επάνω στα επιβλαβή στερεότυπα που έχουν επικρατήσει στον κινηματογράφο γύρω από την τρίτη ηλικία, βασισμένη σε διδακτορική διατριβή που είχε εκπονήσει η σκηνοθέτιδα Astra Zoldnere. Εξάγονται μερικά ενδιαφέροντα συμπεράσματα, και το ύφος θυμίζει ελαφρώς το επίσης δοκιμιακού χαρακτήρα «Touch Me Not» που είχε κερδίσει τη Χρυσή Άρκτο το 2018. Σε εντελώς διαφορετικό στιλ, η «Αρκτική Οδύσσεια» καταγράφει μια περιπέτεια bikepacking που οργανώνουν δύο φίλοι εξασκημένοι στην άθληση κάτω από ακραίες καιρικές συνθήκες, και φυσικά το δυνατό σημείο του συνόλου είναι τα πολύ όμορφα τοπία της Νορβηγίας στην οποία λαμβάνει χώρα το ταξίδι αυτό, κινηματογραφημένα όπως τους αξίζει. Όσοι ειδικά αγαπάνε τα σπορ θα βρουν εδώ πολλά στοιχεία που θα τους «μιλήσουν».

Το «Δέλτα» παρατηρεί σε βάθος χρόνου τις αλληλεπιδράσεις και τις δραστηριότητες μιας κοινότητας ψαράδων στο δέλτα του Πηνειού, και στο Q&A που ακολούθησε με τη σκηνοθέτιδα Βίβιαν Παπαγεωργίου έγινε μια ανάλυση της διαδικασίας των γυρισμάτων, μια μείξη αποτύπωσης αυθόρμητων στιχομυθιών και διακριτικών σκηνοθετικών παρεμβάσεων ανά σημεία, με το κοινό να «αγκαλιάζει» τη γνησιότητα του βλέμματος που υιοθετείται.

Η ταινία που ακολούθησε έμελλε να είναι και ο μεγάλος φετινός νικητής του Βραβείου Ελληνικού Ντοκιμαντέρ Μεγάλου Μήκους. Το «’48 | Αντίσταση στον μεγάλο εποικισμό» είναι ένα πολύπλευρο ψηφιδωτό όλων σχεδόν των επιπτώσεων της εκδίωξης των Παλαιστινίων από τους οικισμούς τους προκειμένου να επωφεληθούν αντίστοιχα Ισραηλινοί, καθώς και των επιχειρημάτων και των αντιλήψεων διάφορων πλευρών σχετικά με το πώς θα έπρεπε να οργανωθεί μια αντίσταση κόντρα σε όσα σχεδιάζονται. Μπροστά από τον φακό παρελαύνουν τόσο αυτοί που κινητοποιούνται ειρηνικά όσο και ο ένοπλος αγώνας, αλλά κι ένα πλήθος με πολλούς νέους που γιορτάζουν την επέτειο της νίκης στον Πόλεμο των Έξι Ημερών φωνάζοντας μεταξύ άλλων «κωλομουσουλμάνοι θα πεθάνετε». Οι δημιουργοί, πέρα από την εις βάθος εξέταση της συνθήκης, καλούν και σε αλληλεγγύη μέσω των μαρτυριών τους λαούς της Δύσης, συνεισφέροντας ουσιαστικά στον κινηματογραφικό διάλογο γύρω από το ζήτημα που έχει ανοίξει ακόμη περισσότερο από το 2023 κι έπειτα. Στο ίδιο πνεύμα, αλλά με περισσότερο πολιτιστικό προσανατολισμό, κινείται και το μικρού μήκους «Ελεύθερες λέξεις: Ένας ποιητής από τη Γάζα» για τον παλαιστίνιο ποιητή Mosab Abu Toha, το οποίο προχωρά σε μια αποτίμηση του καλλιτεχνικού έργου του χωρίς να αφήνει εκτός και γεγονότα-σταθμούς στη ζωή του που έχουν συμβεί λόγω των πολιτικών του Ισραήλ στην περιοχή, όπως τον εκτοπισμό του ίδιου και της οικογένειάς του από την πόλη στην οποία διέμεναν λόγω του βομβαρδισμού της. Η βραδιά έκλεισε μ’ ένα μουσικό αφιέρωμα στον ποιητή Refaat Alareer που έχασε τη ζωή του από ισραηλινή αεροπορική επιδρομή πριν από δύο χρόνια, με τη συνδρομή της Πειραματικής Σκηνής Καλαμάτας και του Εργαστηρίου Αραβικής Μουσικής του Δημήτρη Μικέλη.

Η 30η Νοεμβρίου είχε στην ημερήσια ατζέντα αρκετές πολιτικοποιημένες δουλειές, συμπεριλαμβανομένης μιας έκπληξης για την οποία θα μιλήσουμε παρακάτω... Για ξεκίνημα προβλήθηκαν τα «Βήματα του Κόσμου», ένα ντοκουμέντο του γαλλικού κινήματος των Κίτρινων Γιλέκων που άρχισε την πορεία του το 2018 με δυναμισμό και με πλήθος κόσμου να το υποστηρίζει, αλλά έληξε άτυπα μετά το σοκ της πανδημίας το 2020. Η αξία του φιλμ έγκειται όχι μόνο στο ότι συλλαμβάνει εντυπωσιακές εικόνες και μεταφέρει στον θεατή με επιτυχία τον παλμό εκείνων των ημερών, αλλά και στο ότι διαθέτει και μια ποιητική διάσταση με την αφήγηση στα ελληνικά που ακούγεται σε πολλά σημεία, που προσδίδει κάτι το αφηρημένα ονειρικό στο σύνολο. Και το επιμύθιο είναι ελπιδοφόρο, «ποντάροντας» στις μικρές στρατηγικές νίκες και στο πνεύμα του διαδηλωτή που θα έπρεπε πάντα να είναι ενεργό. Η συζήτηση που ακολούθησε με τη συμμετοχή και της σκηνοθέτιδας Ηρώ Σαφλιάκη και της μοντέρ Μπονίτας Παπαστάθη είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον, με διαπιστώσεις για τον ρόλο των ΜΜΕ στο πώς απεικονίστηκε εκείνο τον καιρό το εν λόγω κίνημα αλλά και για την κληρονομιά του με δεδομένες τις τωρινές πολιτικές εξελίξεις στη Γαλλία.

Το «Ελευθερώστε τον Leonard Peltier» που ακολούθησε καταπιάνεται με μια πολύ ενδιαφέρουσα υπόθεση. Το 1975, ο Leonard Peltier, ιθαγενής αμερικάνος ακτιβιστής με έντονη σχετική δράση, συλλαμβάνεται κατηγορούμενος για τη δολοφονία δύο πρακτόρων του FBI. Η έλλειψη στοιχείων που φανερώνεται στη συνέχεια υποδηλώνει ότι η δίωξη μάλλον είχε περισσότερο πολιτικές σκοπιμότητες, και κάπως έτσι ξεκινάει μια grassroots εκστρατεία για τη δικαίωση του Peltier που θα διαρκέσει για δεκαετίες. Στο καλλιτεχνικό ζεύγος των Μέμου και Ζιζή Μακρή εστιάζει το «Το Βράδυ Υποχωρεί», και στο πώς η μεταξύ τους σχέση και το έργο τους εξελίχθηκε από τη μία ιστορική συγκυρία στην άλλη (ναζιστική κατοχή στην Αθήνα, μεταπολεμικό Παρίσι, Ουγγαρία στη σφαίρα επιρροής της ΕΣΣΔ).

Η μεγάλη αποκάλυψη ωστόσο άκουγε στο όνομα «Ίχνη Ευθύνης», μια εμπειρία που θα θυμόμαστε για καιρό για πάνω από έναν λόγους. Το φιλμ των Anja Reiss και Jann Anderegg βουτάει στα βαθιά του τραύματος της Γενοκτονίας των Τούτσι στη Ρουάντα το 1994, με ένα βουβά πένθιμο ύφος, με μαρτυρίες από πρόσωπα που επέζησαν οι οποίες κινηματογραφούνται με τον μέγιστο δυνατό σεβασμό και με μια ματιά σφαιρική γύρω από τα ιστορικά γεγονότα που εντοπίζει τις ρίζες του κακού στις εποχές της αποικιοκρατίας. Πρόκειται όμως για μια πρωτοποριακή δουλειά κι επειδή η ίδια η εμπειρία της θέασης είναι, κυριολεκτικά, διαδραστική! Πιο συγκεκριμένα, το κοινό καλείται πριν την προβολή να κατεβάσει στο κινητό του μια εφαρμογή που ενεργοποιείται με το ξεκίνημα της ταινίας με την οποία επιλέγει ανάμεσα σε δύο ή τρεις σκηνές για το ποια θα ακολουθήσει. Η σκηνή που επιλέγεται από την πλειοψηφία των θεατών είναι και αυτή που προβάλλεται. Ανάλογα με τη «διαδρομή» τροποποιείται και η χρονική διάρκεια του ντοκιμαντέρ, που κυμαίνεται από 90 ως 110 λεπτά, με το σύνολο του διαθέσιμου υλικού να αγγίζει τις 7 ώρες. Το πείραμα κρίνεται ως επιτυχημένο, όχι μόνο τεχνικά, αλλά και από τη σκοπιά του να αποτελέσει ένα σχόλιο για το πώς ο εκάστοτε μελετητής της ιστορίας, είτε ακαδημαϊκός είτε ένας καθημερινός άνθρωπος, μπορεί να κατασκευάσει με διάφορους τρόπους το δικό του αφήγημα και τη σχέση του με τα γεγονότα. Το στοίχημα είναι αν το φιλμ θα ανοίξει κι έναν διάλογο για την καθιέρωση ενός αλλιώτικου τρόπου παρακολούθησης στο σινεμά. Αναμένουμε...

Η τελευταία ταινία μεγάλου μήκους που προβλήθηκε στο Φεστιβάλ ήταν το ιδιαίτερα συγκινητικό «Κοντσέρτο για Άλλα Χέρια», που εξιστορεί τον επί μακρόν αγώνα του νεαρού David να διακριθεί ως πιανίστας, παρότι πάσχει από το εξαιρετικά σπάνιο Σύνδρομο Miller που επηρεάζει μεταξύ άλλων και την ανάπτυξη των άνω άκρων του. Ο φακός είναι σαν να τον αγκαλιάζει με στοργή και κατανόηση, αλλά όχι με λύπηση (άλλωστε ο ίδιος είναι μια προσωπικότητα εξαιρετικά δυναμική), και συναισθηματικό κλειδί στην όλη αφήγηση είναι η σχέση του David με τον πατέρα του, που υπήρξε κλασικός πιανίστας στο παρελθόν. Τα όσα ξεδιπλώθηκαν επί της οθόνης απέκτησαν μια άλλη βαρύτητα μόλις μάθαμε από τον σκηνοθέτη πως, δυστυχώς, ο David έχασε τη μάχη με τη ζωή πολύ ξαφνικά νωρίτερα μέσα στη χρονιά.

Πριν την τελετή λήξης παρουσιάστηκε και το μικρού μήκους «Daniel», μια συλλογή από εικόνες και στιγμές της ομώνυμης φονικής κακοκαιρίας που έπληξε κυρίως τη Θεσσαλία το φθινόπωρο του 2023, με συνοδεία ζωντανής μουσικής από μαθητές του Μουσικού Σχολείου Τρίπολης.

Ραντεβού του χρόνου!