"Almanya": Ταινίες για την ταυτότητα των μεταναστών

Το «Almanya – Καλώς Ήρθατε στη Γερμανία» αφηγείται τη γεμάτη χιούμορ και συγκίνηση ιστορία του Τούρκου Χουσεΐν Γιλμάζ, ο οποίος στα μέσα της δεκαετίας του ’60 αποφάσισε να αφήσει πίσω του τα πάτρια εδάφη και να μεταναστέψει με τη σύζυγό του, Φατμά, και τα τρία τους παιδιά στη Γερμανία, με σκοπό να γίνει ένας από τους Gastarbeiter, τους «φιλοξενούμενους εργάτες», δηλαδή, της χώρας.

Βασισμένο κατά ένα σημαντικό μέρος του σε προσωπικές εμπειρίες της σκηνοθέτριας Γιασεμίν Σαμντερελί και της αδελφής της και συν-σεναριογράφου Νεσρίν Σαμντερελί, το μεγάλου μήκους κινηματογραφικό τους ντεμπούτο «Almanya – Καλώς Ήρθατε στη Γερμανία», σκιαγραφεί το πορτραίτο μιας πολυμελούς οικογένειας Τουρκογερμανών, η οποία βρίσκεται με το ένα πόδι στην Ανατολή και το άλλο στη Δύση, υιοθετώντας από τη μία τη γερμανική κουλτούρα, αλλά αρνούμενη, από τη άλλη, να αποχωριστεί τα ήθη και έθιμα της «μαμάς» Τουρκίας. Παράλληλα, η ταινία συμμετέχει με τον τρόπο της στο ζήτημα της μετανάστευσης, αλλά και στην επίκαιρη συζήτηση περί ενσωμάτωσης στη γερμανική κοινωνία.

«Είμαστε Τούρκοι ή Γερμανοί;», αναρωτιέται ο μικρός Τσενκ, συγχυσμένος από τις αντιδράσεις των συμμαθητών του στο Δημοτικό Σχολείο και από το γεγονός ότι στον χάρτη της Ευρώπης στην τάξη του δεν υπάρχει χώρος για την Ανατολία, από την οποία ο ίδιος κατάγεται. Τον Τσενκ υποδύεται ο -γεννημένος το 2002 στο Μόναχο- Rafael Koussouris. Είναι Γερμανός με ελληνικές ρίζες και τιμήθηκε με το Βραβείο Λευκός Ελέφαντας στο Φεστιβάλ του Μονάχου, το οποίο απονέμεται στον Καλύτερο Ηθοποιό Παιδικού Ρόλου. 

Tο Κύμα της Μετανάστευσης στη Δεκαετία του ’60

«Φωνάξαμε εργάτες και ήρθαν άνθρωποι» - Μαξ Φριτς, Γερμανός συγγραφέας

Λίγο μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ένας μεγάλος αριθμός εταιρειών στη Δυτική Γερμανία άρχισαν να διαμαρτύρονται για την έλλειψη εργατικών χεριών. Ένας από τους βασικούς λόγους επί τούτου ήταν πως η χώρα είχε υποστεί σημαντικότατες απώλειες σε έμψυχο δυναμικό κατά τη διάρκεια του πολέμου. Στα μέσα της δεκαετίας του ’50 ολοκληρώθηκε η πρώτη συμφωνία για προσλήψεις εργατών εκτός Δυτικής Γερμανίας, η οποία αρχικά αφορούσε αποκλειστικά σε Gastarbeiter («φιλοξενούμενους εργάτες») από την (πρώην σύμμαχο) Ιταλία, ενώ λίγο αργότερα τα σύνορα άνοιξαν και για Gastarbeiter από την Ισπανία και την Ελλάδα.

Στις αρχές της δεκαετίας του ‘60, και με βάση μια συνθήκη προσλήψεων που υπεγράφη από τις κυβερνήσεις της Δυτικής Γερμανίας και της Τουρκίας, άνδρες και γυναίκες από όλη την Τουρκία άρχισαν να καταφθάνουν κατά χιλιάδες στη Δυτική Γερμανία ως Gastarbeiter. Ήδη το 1961 ο αριθμός τους ανερχόταν σε 826.000. Η Τουρκική κυβέρνηση θεωρούσε πως η συγκεκριμένη συνθήκη θα αποτελούσε μια καλή ευκαιρία για την επίλυση διαφόρων εγχώριων κοινωνικοοικονομικών ζητημάτων, τη στιγμή που στη Δυτική Γερμανία ευελπιστούσαν πως τα πολλά φθηνά εργατικά χέρια θα βοηθούσαν στο χτίσιμο του «οικονομικού θαύματος» στο οποίο και αποσκοπούσαν εξαρχής. Συν τοις άλλοις, υπήρχε ένα γενικότερο ενδιαφέρον των ΝΑΤΟϊκών δυνάμεων, που αφορούσε στην ισχυροποίηση της θέσης της Τουρκίας στην ευρύτερη περιοχή, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Η πλειοψηφία των μεταναστών από την Τουρκία κατέφθανε στη Δυτική Γερμανία με τρένα από την Κωνσταντινούπολη, τα οποία είχαν κατασκευαστεί ειδικά για αυτόν τον σκοπό. Το ταξίδι διαρκούσε τουλάχιστον 50 ώρες, καθώς τα τρένα έπρεπε να διασχίσουν και ένα κομμάτι της βορείου Ελλάδας. Χρειάστηκε να φτάσουμε στη δεκαετία του ’70 για να βρεθεί μια πιο σύντομη διαδρομή, μέσω Βουλγαρίας. Μέχρι το 1973, οπότε και ολοκληρώθηκε η περίοδος της εισροής ξενόφερτου εργατικού δυναμικού, οι μετανάστες στη Δυτική Γερμανία ξεπερνούσαν τα 4 εκατομμύρια. Οι Τούρκοι που αναζήτησαν μια καλύτερη τύχη στη Δυτική Γερμανία μέσα σ’ αυτό το διάστημα, ξεπέρασαν τα 2,6 εκατομμύρια.

Όσοι από αυτούς κρίθηκαν ικανοί να εργαστούν, πήραν την άδεια να εγκατασταθούν στη χώρα. Όταν από ένα σημείο και μετά άρχισε να επιτρέπεται να φέρνουν μαζί και τις οικογένειές τους ή και να παντρεύονται ντόπιους, ο πληθυσμός των Τούρκων μεταναστών άρχισε να αυξάνεται διαρκώς, φτάνοντας στο σημείο σήμερα να ζουν στην (ενωμένη πια) Γερμανία Τούρκοι μετανάστες 4ης γενιάς. Με βάση την απογραφή του πληθυσμού που διεξήγαγε η γερμανική στατιστική υπηρεσία το 2009, στη χώρα έφτασαν να ζουν περί τα 6,7 εκατομμύρια μετανάστες, με τους Τούρκους να αποτελούν την πλειοψηφία, καθώς ανέρχονταν σε 1,66 εκατομμύρια.

Το θέμα της μετανάστευσης στον κινηματογράφο

Δεν είναι λίγα τα φιλμ που κατά καιρούς έχουν θίξει το λεπτό και πολύπλευρο ζήτημα της μετανάστευσης και ειδικότερα την προσαρμοστικότητα και τον τρόπο διαβίωσης των επικοιζώντων σε μια "ξένη" χώρα ή ακόμα και της επόμενης γενιάς, των απογόνων τους. Άλλα με ανάλαφρο στυλ, άλλα με δραματικό υπόβαθρο, το θέμα έχει αναλυθεί πολύπλευρα. Σας παραθέτουμε ορισμένους τίτλους, ώστε να πάρετε μια γεύση. Kαλή θέαση:

America, America (Ελία Καζάν, 1963)

Eden is West (Κώστας Γαβράς, 2009)

Green card (Πίτερ Γουίαρ, 1991)

Illegal (Ολιβιέ Ντεπάς, 2010)

In America (Τζιμ Σέρινταν, 2002)

Journey of Hope (Ξαβιέ Κόλερ, 1990)

The Perez family (Μίρα Ναϊρ, 1995)

Τerraferma (φωτό, Εμανουέλε Κριαλέζε, 2011)

Welcome (Φιλίπ Λιορέ, 2009)

Από την άκρη της πόλης (Κωνσταντίνος Γιάνναρης, 1998)

La promesse (Λικ και Ζαν Πιέρ Νταρντέν, 1996)

East is East (Ντάμιεν Ο'Ντόνελ, 1998)