Aνάλυση: «Wall Street (1987) - γοητεία και νόμος

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, το "Wall Street" του Όλιβερ Στόουν

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Η ταινία «Γουώλ Στρητ» (1987) του Όλιβερ Στόουν (1987) είναι μια από τις πιο σημαδιακές του μεταμοντέρνου κινηματογράφου, καθώς εκφράζει την ολοένα μεγαλύτερη παρουσία του στοιχείου των οικονομικών συνδιαλλαγών στην καθημερινή ζωή, καθώς και τη γενική επικράτηση του οικονομικού λογισμού.

Ο ήρωας της ταινίας Μπαντ Φοξ (Μάρτιν Σην), από φτωχή οικογένεια, γίνεται συνεργάτης ενός αδίστακτου και αμφιλεγόμενου χρηματιστή, του Γκόρντον Γκέκο (Μάικλ Ντάγκλας), τον οποίο ο πρώτος έχει εξιδανικεύσει. Ο Γκέκο ασκεί πάνω στον Φοξ μια περίεργη γοητεία που είναι αυτή της άντλησης πλούτου χάρη σε μια συμπεριφορά που υπερβαίνει την κοινή ηθική, αν όχι τον νόμο. Ο πλούτος λειτουργεί ως ένα είδος εγγύησης της διάρκειας της ατομικής ηδονής και ως ένα ιδανικό του υπέρ-εγωτισμού του ήρωα. Ταυτόχρονα, η σχέση μεταξύ του Φοξ και του Γκέκο έχει κάτι το σχεδόν υπερφυσικό, καθώς δείχνει ένα άτομο να κυριεύεται από ένα άλλο, ιδιαίτερα από το πνεύμα του (εδώ το πνεύμα είναι εκείνο της κερδοσκοπίας και της μακιαβελικής αντιμετώπισης των άλλων). Πρόκειται, επομένως, για μια ιστορία κυριαρχίας ενός ατόμου επάνω σε ένα άλλο το οποίο, αυτό το τελευταίο, καθίσταται υποχείριο και μαριονέτα του πρώτου.

Ενάντια σε αυτή τη γοητεία (μαγγανεία) που ασκεί ο Γκέκο στον Φοξ, υψώνεται ο «νόμος» του πατέρα του ήρωα της ταινίας ο οποίος, από τη σκοπιά της πατρικής αγάπης, θέτει το ζήτημα της νομιμότητας των οικονομικών ενεργειών του παντοδύναμου χρηματιστή και των συνεπειών τους. Η σύγκρουση των δυο αυθεντιών (του πατέρα και του ιδανικού του Εγώ του Φοξ) θα σχηματίσει έναν ηθικοδιδακτικό μύθο διαφθοράς και πτώσης.

Τι σχέση, ακριβώς, έχει με όλα αυτά η Γουώλ Στρητ; Πώς είμαστε βέβαιοι ότι υπάρχει μια βέβαιη σχέση αναφορικότητας μεταξύ των εικόνων της ταινίας και της πραγματικής Γουώλ Στρητ, που ασκεί μια μεγάλη οικονομική και κοινωνική εξουσία; Η απάντηση ότι δεν γνωρίζουμε με σιγουριά και ότι η «Γουώλ Στρητ» της ταινίας είναι απλό σκηνικό και σύμβαση της δραματουργίας, δεν ικανοποιεί. Η σχέση αναφορικότητας, που αναγνωρίζουμε στην ταινία, ενισχύεται από την εμπειρία που έχουμε από τον κόσμο του χρήματος και τις οικονομικές Αρχές.

Κάτι που γίνεται ευδιάκριτο, εδώ, είναι ότι η σχέση ηθικότητας και α-ηθικότητας περνάει στον χώρο αποκλειστικά της ατομικής ηθικής. Η τελευταία μοιάζει να ταλαντεύεται μεταξύ αρετής και κακίας και, ειδικότερα, μεταξύ γοητείας και νόμου. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει κατά πόσο ο εν λόγω μανιχαϊσμός ευσταθεί, στο μέτρο που η προσέγγιση της υποκειμενικής επιθυμίας με τα παιχνίδια της γοητείας δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς την ύπαρξη του νόμου. Με άλλα λόγια, η γοητεία μπορεί να είναι αποτελεσματική εφ’ όσον ο νόμος γεννά την πιθανή και αναγκαία για την επιθυμία παράβασή του. Επιπλέον, η πρωταρχική ύπαρξη του νόμου κάνει αναγκαία την επιστροφή σε αυτόν ως εξιλέωση και σωτηρία.

Η επιθυμία δεν νοείται χωρίς ενοχή και μόνο το ηθικώς αγνωστικιστικό άτομο μπορεί να την ασκήσει άνομα. Τελικώς, η διάκριση γοητείας και νόμου παραπέμπει στο ζήτημα της ηθικής αναγκαιότητας την οποία δεν μπορεί να αποφύγει κανείς ως διάσταση της προσωπικής αξιοπρέπειάς του, αν όχι σαν κοινωνική πραγματικότητα.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.