Paths of glory

Η υπόθεση της ταινίας τοποθετείται στη Γαλλία του 1916 στα μέσα του 1ου παγκοσμίου πολέμου. To εξωφρενικό σχέδιο ενός μεγαλομανή στρατηγού για την κατάληψη ενός σημαντικού στόχου ναυαγεί και η μιλιταριστική αριστοκρατία γυρεύει αποδιοπομπαίους τράγους στις μικρές τάξεις του στρατεύματος. O συνταγματάρχης Νταξ (ένας ανεπανάληπτος Κirk Douglas) είναι ο ιδεαλιστής αξιωματικός-νομικός που θα προσπαθήσει να αποτρέψει την άδικη και αμείλικτη τιμωρία. 

Το φινάλε του Paths of Glory μοιάζει, με μια πρώτη ματιά, να ανήκει σε μια διαφορετική ταινία. Έπειτα από μια αδυσώπητη διαδρομή μέσα από χαρακώματα γεμάτα νεκρούς, στρατοδικεία που λειτουργούν ως μηχανισμοί εξόντωσης και μια στρατιωτική ηγεσία βυθισμένη στον κυνισμό και την ηθική αποσύνθεση, ο Kιούμπρικ επιλέγει να ολοκληρώσει την αφήγησή του με ένα τραγούδι, αντί για μια κορύφωση δράσης. Κι όμως, αυτή η φαινομενικά ασύνδετη σκηνή είναι εκείνη που συμπυκνώνει όλο το νόημα της ταινίας. Εκεί όπου ο πόλεμος έχει αφαιρέσει κάθε έννοια ανθρωπιάς, μια εύθραυστη μελωδία γίνεται η τελευταία υπενθύμιση ότι κάτω από τις στολές εξακολουθούν να υπάρχουν άνθρωποι. 

Όταν ο Φρανσουά Τριφό είχε διατυπώσει την περίφημη θέση ότι είναι αδύνατον να υπάρξει πραγματικά αντιπολεμική ταινία, επειδή η ίδια η κινηματογραφική αναπαράσταση της δράσης καταλήγει να εξυμνεί τη βία, δύσκολα θα μπορούσε να είχε στο μυαλό του το Paths of Glory. Ο Kubrick δεν ηρωοποιεί ποτέ τη μάχη. Δεν ενδιαφέρεται να μετατρέψει τον πόλεμο σε θέαμα. Αντίθετα, κάθε εικόνα του λειτουργεί ως υπενθύμιση της παράλογης γραφειοκρατίας του θανάτου. Παρότι γυρίστηκε το 1957, το φιλμ διατηρεί χαρακτηριστικά που θα καθόριζαν ολόκληρη τη φιλμογραφία του Κούμπρικ. Είναι σύντομο — μόλις 84 λεπτών — και εξαιρετικά πυκνό αφηγηματικά. Δεν υπάρχει ούτε μία περιττή σκηνή. Κάθε πλάνο υπηρετεί με ακρίβεια τη δραματουργία. Αργότερα ο δημιουργός θα στραφεί σε έργα πολύ μεγαλύτερης διάρκειας και κοσμογονικής φιλοδοξίας, όμως εδώ η οικονομία της αφήγησης αποκτά σχεδόν χειρουργική δύναμη.

Παράλληλα, ήδη διακρίνεται μία από τις πιο χαρακτηριστικές οπτικές υπογραφές του σκηνοθέτη: οι αργές, παρατεταμένες κινήσεις της κάμερας που εδώ υπογραμμίζουν τη μονιμότητα της κόλασης των χαρακωμάτων, την ακατάπαυστη καταστροφή της επίθεσης, την υποκρισία της εξουσίας και την ψυχολογική ασφυξία των μελλοθανάτων. 

Η ίδια η υπόθεση είναι φαινομενικά απλή. Γαλλικός και γερμανικός στρατός βρίσκονται αντιμέτωποι σε ένα μέτωπο πεντακοσίων μιλίων, εγκλωβισμένοι επί δύο χρόνια στα χαρακώματα. Ο στρατηγός Μπρουλάρ διατάζει τον υφιστάμενό του, στρατηγό Μιρό, να καταλάβει τη γερμανική οχυρή θέση γνωστή ως «The Anthill» μέσα σε δύο ημέρες. Ο Μιρό γνωρίζει ότι η αποστολή είναι αδύνατη, όμως η υπόσχεση μιας προαγωγής και ενός τρίτου αστεριού αρκεί για να μετατρέψει τις επιφυλάξεις του σε φιλοδοξία. Ο συνταγματάρχης Νταξ γνωρίζει ότι η επίθεση είναι καταδικασμένη, όμως υπακούει στις διαταγές. Την προηγούμενη νύχτα, δύο στρατιώτες συζητούν αν είναι προτιμότερο να πεθάνει κανείς από πολυβόλο ή από ξιφολόγχη — μια σκηνή που θυμίζει σαιξπηρικό διάλογο γύρω από τη φύση του θανάτου. Η επίθεση που ακολουθεί παραμένει συγκλονιστικά ρεαλιστική ακόμη και σήμερα, μετά το Platoon και το Saving Private Ryan. Η ασπρόμαυρη φωτογραφία του Τζορτζ Κράουζ δεν στερεί τίποτα από τη βιαιότητα· αντίθετα, μετατρέπει τον κόσμο σε έναν εφιάλτη από λάσπη, καπνό και σκιές, όπου το χρώμα θα έμοιαζε σχεδόν προσβλητικό.

Όταν η επίθεση αποτυγχάνει, ο Μιρό επιχειρεί να διατάξει το γαλλικό πυροβολικό να βομβαρδίσει τους ίδιους του τους στρατιώτες για να τους εξαναγκάσει να προχωρήσουν. Ο διοικητής της πυροβολαρχίας αρνείται χωρίς γραπτή εντολή. Για να καλυφθεί το φιάσκο, αποφασίζεται η εκτέλεση τριών ανδρών για δειλία: ο ένας επιλέγεται με κλήρο, ο δεύτερος επειδή θεωρείται «κοινωνικά ανεπιθύμητος» και ο τρίτος επειδή έγινε μάρτυρας της δειλίας ανώτερου αξιωματικού. Ο Νταξ αναλαμβάνει την υπεράσπισή τους στο στρατοδικείο, γνωρίζοντας πως πρόκειται για μια διαδικασία ήδη αποφασισμένη. Όταν υποστηρίζει ότι οποιαδήποτε περαιτέρω προέλαση ήταν «αδύνατη», ο κατήγορος απαντά κυνικά: «Αν ήταν αδύνατη, η μόνη απόδειξη θα ήταν τα πτώματά τους στον πάτο των χαρακωμάτων.» Οι επιζώντες είναι ένοχοι επειδή… επέζησαν.

Ο Kubrick μοιάζει να οδηγεί την ιστορία προς μια συμβατική κάθαρση όταν ο Νταξ αποκαλύπτει στον στρατηγό Μπρουλάρ τη διαταγή του Μιρό να βομβαρδίσει Γάλλους στρατιώτες. Σχεδόν κάθε άλλο πολεμικό φιλμ θα οδηγούσε σε μια τελευταία στιγμή δικαίωσης, όπου οι αθώοι θα σώζονταν και ο ένοχος στρατηγός θα εξευτελιζόταν δημόσια. Ο Kubrick αρνείται αυτή τη λύση. Οι εκτελέσεις πραγματοποιούνται. Η διαφθορά επιβιώνει. Η υποκρισία της εξουσίας παραμένει ανέγγιχτη. Οι απλοί στρατιώτες εξακολουθούν να είναι αναλώσιμα πιόνια. Ο ίδιος ο Μπρουλάρ συνοψίζει τη λογική του συστήματος λέγοντας πως οι εκτελέσεις θα αποτελέσουν «το ιδανικό τονωτικό για τον στρατό. Ένας τρόπος να διατηρείται η πειθαρχία είναι να εκτελείται πού και πού κάποιος»

Με το Paths of Glory, ο Stanley Kubrick εισήλθε οριστικά στο πάνθεον των μεγάλων δημιουργών. Ο Κερκ Ντάγκλας θυμόταν αργότερα ότι επρόκειτο για την κορυφαία ερμηνεία της καριέρας του: «Υπάρχει μια ταινία που θα είναι πάντα σπουδαία, ακόμη και μετά από πολλά χρόνια. Δεν χρειάζεται να περιμένω πενήντα χρόνια για να το μάθω· το ξέρω ήδη.» Και πράγματι, ελάχιστες ταινίες αφηγούνται τον πόλεμο με τόση οργή, τόση αυστηρότητα και τόσο αδιαπραγμάτευτη ηθική διαύγεια. Όταν στο τέλος ακούγεται ξανά εκείνο το τραγούδι, δεν ολοκληρώνεται απλώς μια ιστορία. Ο Kubrick μάς υπενθυμίζει ότι η μεγαλύτερη ήττα του πολέμου δεν είναι ο θάνατος, αλλά η απώλεια της ίδιας της ανθρωπιάς.