Οδύσσεια

Η νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν είναι μία μυθική επική περιπέτεια με γυρίσματα σε όλο τον κόσμο εξ ολοκλήρου με κάμερες IMAX. Η ταινία μεταφέρει για πρώτη φορά το εμβληματικό έπος του Ομήρου στις κινηματογραφικές αίθουσες. 

Κάθε μεγάλη κινηματογραφική μεταφορά ενός θεμελιώδους λογοτεχνικού έργου καλείται να απαντήσει σε ένα ερώτημα που υπερβαίνει την πιστότητα προς το πρωτότυπο: γιατί αυτή η ιστορία πρέπει να ειπωθεί ξανά σήμερα; Στην περίπτωση του The Odyssey, ο Κρίστοφερ Νόλαν επιχειρεί να επανερμηνεύσει τον Ομηρο μέσα από τις εμμονές που διατρέχουν ολόκληρη τη φιλμογραφία του: τον χρόνο, τη μνήμη, την ενοχή, την υποκειμενική εμπειρία της πραγματικότητας και τη δυσκολία του ανθρώπου να συμφιλιωθεί με το παρελθόν του. Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο γιγαντιαίας κλίμακας, εντυπωσιακό και φιλόδοξο, που συχνά αγγίζει το μεγαλείο, ακόμη κι όταν σκοντάφτει πάνω στις ίδιες τις αντιφάσεις του.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Νόλαν επιλέγει να προσεγγίσει την Οδύσσεια όχι ως περιπέτεια αλλά ως ψυχολογικό ταξίδι. Ο Ματ Ντέιμον βρίσκεται στο κέντρο αυτής της προσέγγισης, αποδίδοντας έναν Οδυσσέα περισσότερο εσωστρεφή από όσο έχουμε συνηθίσει, σε μια από τις πιο σκοτεινές ερμηνείες της καριέρας του.

Δεν είναι ο αλάνθαστος στρατηγός της μυθολογίας αλλά ένας άνδρας που κουβαλά τις συνέπειες των αποφάσεών του. Η εξυπνάδα του παραμένει το βασικό του όπλο, όμως εδώ παρουσιάζεται σχεδόν σαν κατάρα. Ο Οδυσσέας είναι ο άνθρωπος που μπορεί να νικήσει έναν στρατό με ένα τέχνασμα, αλλά δεν μπορεί να ξεφύγει από τις αναμνήσεις όσων έχασε.

Το έπος του Ομήρου δεν είναι γραμμένο σαν σύγχρονο σενάριο. Δεν ακολουθεί την καθαρή δραματουργική καμπύλη που απαιτεί το σημερινό μπλοκμπάστερ. Είναι ένα τεράστιο ποτάμι από επεισόδια, αναμνήσεις, συναντήσεις και δοκιμασίες. Ο Νόλαν γνωρίζει αυτή τη δυσκολία. Ίσως γι’ αυτό δεν επιχειρεί να «διορθώσει» τον Όμηρο αλλά να συνομιλήσει μαζί του. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η πιο ενδιαφέρουσα επιλογή της ταινίας. Ο Όμηρος είχε ήδη δημιουργήσει ένα έργο με ασυνήθιστη αφηγηματική δομή, όπου το παρόν, το παρελθόν και η αφήγηση συνυπάρχουν διαρκώς. Ο Νόλαν, δημιουργός που έχει οικοδομήσει σχεδόν ολόκληρη την καριέρα του πάνω στη διάσπαση της γραμμικής αφήγησης, αναγνωρίζει σε αυτή τη δομή ένα φυσικό του πεδίο δράσης. Η Οδύσσεια αντιμετωπίζεται ως ένα σύνολο θραυσμάτων μνήμης που προσπαθούν να συνθέσουν μια ταυτότητα.

Αυτή η επιλογή, ωστόσο, είναι ταυτόχρονα πηγή δύναμης και αδυναμίας. Από τη μία πλευρά, η ταινία αποκτά μια σχεδόν ονειρική ποιότητα. Ο θεατής βιώνει την περιπέτεια σαν μια ακολουθία αναμνήσεων που επιστρέφουν ακανόνιστα, σαν εικόνες που αναδύονται από το υποσυνείδητο. Από την άλλη, η επεισοδιακή φύση του υλικού δυσκολεύει τη δημιουργία μιας αδιάκοπης δραματουργικής ροής. Το φιλμ μοιάζει συχνά να κινείται ανάμεσα σε αυτόνομους σταθμούς μιας διαδρομής παρά σε μια πραγματικά ενιαία αφήγηση.

Η επιλογή του IMAX φιλμ είναι μέρος της ιδέας. Ο σκηνοθέτης θέλει ο θεατής να αισθανθεί το βάρος της θάλασσας, το μέγεθος των τοπίων, την απειλή των φυσικών στοιχείων. Ο Νόλαν δεν ενδιαφέρεται τόσο για τον θρίαμβο όσο για την πλευρά που ακολουθεί μετά τον θρίαμβο. Τι συμβαίνει όταν ο ήρωας επιστρέφει; Τι απομένει όταν οι ύμνοι τελειώσουν και αρχίσει η σιωπή;  

Σε αυτό το σημείο η ταινία αποκτά έντονα μεταπολεμικά χαρακτηριστικά. Ο Τρωικός Πόλεμος παρουσιάζεται ως τραύμα. Η εικόνα του Δούρειου Ίππου, μισοθαμμένου στην άμμο, λειτουργεί σαν μνημείο ενοχής: εκτός από τη νίκη, συμβολίζει και την απάτη, τη βία και το τίμημα της επιβίωσης. Ο Οδυσσέας στοιχειώνεται κυρίως από όσα έκανε και η ιδέα αυτή διατρέχει ολόκληρο το έργο. Οι νεκροί σύντροφοι, οι χαμένες ζωές, η καταστροφή της Τροίας και οι αποφάσεις που οδήγησαν σε αυτές επιστρέφουν διαρκώς στη συνείδηση του ήρωα. Ο Νόλαν μοιάζει να ενδιαφέρεται λιγότερο για το ερώτημα αν ο Οδυσσέας θα επιστρέψει στην Ιθάκη και περισσότερο για το αν αξίζει να επιστρέψει. Μπορεί ένας άνθρωπος να ξαναγίνει αυτός που ήταν πριν από τον πόλεμο; Ή η επιστροφή είναι πάντοτε μια ψευδαίσθηση;

Eκεί που η ταινία δυσκολεύεται κάπως να συγχρονιστεί, είναι στην παράλληλη συνύπαρξη των δύο αφηγηματικών αξόνων, του πατέρα και της πορείας του Τηλεμάχου (με τον ανεπαρκή Τομ Χόλαντ) και της περισσότερο υπαρξιακής αναζήτησης του εαυτού του μαζί με την αναζήτηση του πατέρα του. Η φιλοδοξία του Νόλαν να συμπεριλάβει όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία του ομηρικού σύμπαντος οδηγεί κάποιες φορές σε μια αίσθηση αφηγηματικής υπερφόρτωσης.

Συχνά όμως η ταινία βρίσκει τον ρυθμό της, αποκαλύπτει τη δύναμή της. Η συνάντηση με τον Πολύφημο, οι Σειρήνες και η Κίρκη μετατρέπονται σε δοκιμασίες της ανθρώπινης συνείδησης. Κάθε τέρας αντιπροσωπεύει μια διαφορετική μορφή φόβου. Κάθε σταθμός αποτελεί μια δοκιμή της ταυτότητας του ήρωα.

Η επιστροφή στην Ιθάκη ενώνει τελικά όλα τα νήματα της αφήγησης. Εκεί το έπος αποκτά την πιο καθαρή του μορφή. Ο Οδυσσέας επιστρέφει μεταμφιεσμένος για να ξεγελάσει τους εχθρούς του και για να διαπιστώσει αν υπάρχει ακόμη θέση γι’ αυτόν στον κόσμο που άφησε πίσω. Η αναγνώριση καθυστερεί, η βία επανέρχεται, η ηρωική αφήγηση απογυμνώνεται. Ο πόλεμος εμφανίζεται ως μηχανισμός παραγωγής τραυμάτων. Η ανδρεία αποδεικνύεται εύθραυστη. Η νίκη χάνει τη λάμψη της. Αυτό που απομένει είναι η συνείδηση.

Ο Νόλαν εξακολουθεί να ενδιαφέρεται για ανθρώπους που αλλάζουν την ιστορία και στη συνέχεια αναγκάζονται να ζήσουν με τις συνέπειες των πράξεών τους. Ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως άνθρωπος που προσπαθεί να συμβιβάσει τα κατορθώματά του με το ηθικό τους κόστος. 

Το The Odyssey δεν είναι το αψεγάδιαστο αριστούργημα που ίσως οραματίστηκε ο δημιουργός του. Είναι όμως κάτι εξίσου ενδιαφέρον: μια φιλόδοξη απόπειρα να μετατραπεί το πιο διάσημο ταξίδι της δυτικής λογοτεχνίας σε στοχασμό πάνω στη μνήμη, την ενοχή και την αδύνατη επιστροφή. Και μόνο γι’ αυτό, αξίζει να αντιμετωπιστεί ως μια σοβαρή καλλιτεχνική πρόταση.