Aνάλυση: «Ψυχώ». Όταν μετακινείται ο αυτοκινητόδρομος

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, το "Ψυχώ" του Άλφρεντ Χίτσκοκ μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Η Μάριον, η ηρωίδα του πρώτου μέρους της ταινίας «Ψυχώ» του Άλφρεντ Χίτσκοκ, καταλήγει στο μοτέλ του Νόρμαν Μπέιτς, χαμένη μέσα στη καταιγίδα, μη προσέχοντας ότι έχει εγκαταλείψει τον αυτοκινητόδρομο στον οποίο οδηγούσε προηγουμένως. Ο νεαρός Νόρμαν, ο ξενοδόχος, δεν έχει πρόβλημα να της δώσει ένα δωμάτιο, καθώς και τα δώδεκα του μοτέλ είναι άδεια. Η αλλαγή της θέσης του αυτοκινητόδρομου οδήγησε το μοτέλ σε μαρασμό και, πιθανώς, προσέθεσε στην αντίστοιχη ψυχική παρακμή του Μπέιτς ή και στην εγκαθίδρυση της παθολογικής συμπεριφοράς του. Από την άλλη, η Μάριον είναι και αυτή ένα αποπαίδι της σύγχρονης κοινωνικής οργάνωσης, όχι από την άποψη της κοινωνικής υποβάθμισης αλλά λόγω της διάψευσης των προσδοκιών της. Πράγματι, οι επαγγελματικές, συναισθηματικές, κοινωνικές ελπίδες της Μάριον έχουν οδηγηθεί σε αδιέξοδο. Η διαφορά μεταξύ της Μάριον και του Νόρμαν, του θύματος και του θύτη, είναι ότι η πρώτη οδηγείται στην παρεκβατική συμπεριφορά εξαιτίας μόνιμων πιέσεων αλλά και συγκαιριακών εναυσμάτων, ενώ η αντίστοιχη ψυχοπαθολογική έκρηξη του δεύτερου έχει πιο μόνιμο χαρακτήρα.

Είναι δύσκολο, μετά από όλα αυτά, να μη σκεφτεί κανείς ότι η πλοκή της περίφημης αυτής ταινίας, που σημάδεψε την εξέλιξη του κινηματογράφου, δεν μπορεί παρά να βασίζεται, εν μέρει, και σε κάποιες κοινωνιολογικές αντιλήψεις εκ μέρους των δημιουργών της. Και οι δυο συμπεριφορές, αυτή της Μάριον και εκείνη του Νόρμαν χαρακτηρίζονται από αυτό που ονομάζεται «πέρασμα στην πράξη». Και οι δυο τους ενεργούν μέσα από μια διαχείριση των ψυχικών πιέσεων που υφίστανται, στο μέτρο που αυτές έχουν γίνει αφόρητες. Οι «εκρήξεις» αυτές δεν μπορούν αν αιτιολογηθούν αν δεν συνυπολογίσει κανείς το σύνολο του βίου τους, ως μια διαδοχική εξέλιξη, ως στάδια ανάπτυξης ενός χαρακτήρα στο εσωτερικό συγκεκριμένων ομάδων της συλλογικότητας. Η διαφορά μεταξύ συγκυριακού και οργανωμένου ξεσπάσματος είναι, ίσως, αυτή που διαφοροποιεί τους δυο με τέτοιο τρόπο ώστε να θυματοποιεί θανάσιμα τη γυναίκα, της οποίας η θέση συνεπάγεται μεγαλύτερη διακινδύνευση απέναντι στον διχασμένο ως προσωπικότητα Νόρμαν. 

Η παραβατικότητα, η βία, η διαταραχή σημαδεύουν την πορεία της πλοκής η οποία ξεκινά ως ένα περιστατικό που θα σημειωνόταν «στα ψιλά» των εφημερίδων. Η σύγκρουση με τις κοινωνικές νόρμες, ωστόσο, δεν είναι αποκλειστικά ένα γεγονός ατομικής ψυχολογίας αλλά εδράζεται στην ίδια την οργάνωση του συστήματος των κανόνων. Αυτοί οι τελευταίοι μπορούν να εμφανίζονται στο άτομο ως πολλαπλοί και, συχνά, αντιμαχόμενοι μεταξύ τους, προκαλώντας σύγχυση και αίσθημα απώλειας της πρωτοβουλίας. Οι κανόνες, επίσης, μπορούν να χρωματίζονται από ένα σχετικισμό, έτσι ώστε η όποια επιλογή από το άτομο να μη εκλαμβάνεται ποτέ, υποκειμενικά, ως βέβαιη. Τέλος, οι χρήσεις των κανόνων μπορεί να γίνεται με τέτοιο διαφορετικό τρόπο από διαφορετικά άτομα ώστε να πιστέψει κανείς ότι αυτοί, σε τελική ανάλυση, δεν υφίστανται. Σε καθεμιά από τις ανωτέρω περιπτώσεις, το άτομο οδηγείται σε μια έκρηξη συμπεριφοράς έτσι ώστε να θραύσει τον υπονοούμενο ντετερμινισμό των κανόνων, τον οποίο δεν μπορεί πλέον να αντιληφθεί ως δικαιολογημένο ή, έστω, αιτιολογημένο.

Η ταινία αυτή του Χίτσκοκ, που προβλήθηκε αρχικά το έτος 1960, δεν μπορεί να μη σκεφτεί κανείς ότι έχει κάποιες υπόγειες σχέσεις με τα κοινωνικά κινήματα τα οποία σημάδεψαν όλη τη δεκαετία των sixties και, σταδιακά, εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Η αλλαγή του αυτοκινητοδρόμου εκλαμβάνει, έτσι, μεταφορικές και αλληγορικές της αμερικάνικης κοινωνίας σημασίες.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.