Ο άνθρωπος πίσω από τα αριστουργήματα — “Mr. Scorsese”: η εξομολόγηση του μύθου

Το Mr. Scorsese, το νέο ντοκιμαντέρ πέντε επεισοδίων της Ρεβέκα Μίλερ για το Apple TV+, επιχειρεί κάτι σχεδόν ακατόρθωτο: να χωρέσει ολόκληρη τη ζωή και το έργο του Μάρτιν Σκορσέζε σε πέντε ώρες τηλεοπτικού χρόνου. Και αν το αποτέλεσμα δεν καταφέρνει να καλύψει τα πάντα, σίγουρα κατορθώνει να συλλάβει τον παλμό ενός δημιουργού που δεν έπαψε ποτέ να συνομιλεί με το σινεμά — και με τον ίδιο του τον εαυτό. Ο Μάρτιν Σκορσέζε, ο άνθρωπος που έμαθε τον κινηματογράφο να βλέπει τη βία ως αμαρτία και την πίστη ως σκηνή εγκλήματος, κοιτάζει ξανά μέσα στο φακό — αυτή τη φορά όχι ως δημιουργός, αλλά ως ίδιος το αντικείμενο της κινηματογραφικής επιθυμίας.

ΣΧΕΤΙΚΑ"Big mistakes": Πυροτέχνημα εντυπωσιασμού

Ελάχιστοι σκηνοθέτες υπήρξαν τόσο άνετοι μπροστά στην κάμερα όσο ο Μάρτιν Σκορσέζε. Όπως αστειεύτηκε κάποτε ένας φίλος του, “ο άνθρωπος δεν έχει γνωρίσει ποτέ κάμερα που να μην την αγαπήσει”. Δεν πρόκειται μόνο για τις cameo εμφανίσεις του σε ταινίες φίλων του, είτε ως ο ίδιος είτε σε μικρούς ρόλους, αλλά για τη συνεχή του διάθεση να επικοινωνεί, με δεξιοτεχνία και ειλικρίνεια, τις σκέψεις και τις εμπειρίες του για το σινεμά. Αυτό ακριβώς τον καθιστά, όσο υπερβολικό κι αν ακούγεται, έναν από τους σπουδαιότερους Αμερικανούς δημιουργούς που έζησαν ποτέ.

Η Ρεβέκα Μίλερ, αντί να φτιάξει ένα ακόμη βιογραφικό “talking heads” documentary, επιλέγει να περιγράψει το έργο της ως “film portrait” — ένα κινηματογραφικό πορτραίτο. Το Mr. Scorsese απλώνεται σε πέντε ωριαία επεισόδια και παρακολουθεί την πορεία του δημιουργού από τα παιδικά του χρόνια στο Λιτλ Ίταλι και τα πρώτα του έργα (Who’s That Knocking at My Door) μέχρι το Killers of the Flower Moon, που, ειρωνικά, επίσης χρηματοδοτήθηκε από το Apple TV+.

Η αρχική εντύπωση είναι ενθουσιώδης: επιτέλους, ένα ντοκιμαντέρ που αφιερώνει χώρο και χρόνο σε κάθε δημιουργική φάση του Σκορσέζε. Ένα ολόκληρο επεισόδιο εστιάζει στην παιδική ηλικία και στην προέλευση της καλλιτεχνικής του συνείδησης· τα επόμενα εμβαθύνουν στις παραγωγές των Mean Streets, Raging Bull και New York, New York, με αναλυτικές περιγραφές της έντασης, των αυτοσχεδιασμών και του χάους που χαρακτήρισε τα γυρίσματα. Μάλιστα, η Μίλερ δεν αποφεύγει τις σκιές: δείχνει τα χρόνια της εξάρτησης από την κοκαΐνη, τις διαμάχες με τα στούντιο, τη θρησκευτική ενοχή που διαπερνά σχεδόν κάθε του πλάνο.

Ωστόσο, κάπου προς το τέταρτο επεισόδιο, το Mr. Scorsese αρχίζει να δείχνει τα όριά του. Η αφήγηση φτάνει στο Casino, ενώ το μεγαλύτερο μέρος αφιερώνεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στο Goodfellas. Οι υπόλοιπες ταινίες της δεκαετίας του ’90, από το Kundun και το Cape Fear μέχρι το Bringing Out the Dead, χωρούν σε δύο γραμμές, χωρίς ουσιαστική ανάλυση. Και καθώς πλησιάζει το τέλος, γεννιέται ένα λογικό ερώτημα: πώς μπορεί η τελευταία ώρα να καλύψει τρεις δεκαετίες έργου; Πώς χωράνε μέσα της το Gangs of New York, το The Departed, το Shutter Island, το The Wolf of Wall Street και το Silence;

Η απάντηση, δυστυχώς, είναι πως δεν χωράνε. Η εντύπωση που μένει είναι πως είτε υπήρξαν περιορισμοί διάρκειας από την Apple, είτε η Μίλερ δεν ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για την ύστερη φιλμογραφία. Το αποτέλεσμα είναι ένα πορτραίτο που ξεκινά φιλόδοξα, αλλά καταλήγει να υποβαθμίζει σχεδόν ολόκληρη την πιο ώριμη δημιουργική φάση του Σκορσέζε.

Το τελευταίο επεισόδιο αφιερώνεται σχεδόν αποκλειστικά στις συνεργασίες του με τον Λεονάρντο Ντι Κάπριο — μια επιλογή που, αν και αναμενόμενη, αφήνει έργα όπως το The Irishman να μοιάζουν με υποσημειώσεις. Τα ντοκιμαντέρ του, από το The Last Waltz μέχρι το George Harrison: Living in the Material World, λαμβάνουν ελάχιστο χρόνο. 

Η Μίλερ, ωστόσο, έχει βρει έναν συνεκτικό άξονα: την εσωτερική πάλη ανάμεσα στον “άγιο” και τον “αμαρτωλό”. Ο ίδιος ο Σκορσέζε και οι συνομιλητές του —από τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο και τη Σάρον Στόουν μέχρι τον Μικ Τζάγκερ και την Ιζαμπέλα Ροσελίνι— αναγνωρίζουν χωρίς ωραιοποιήσεις ότι ο δημιουργός που κινηματογραφεί την ενοχή, τη ζει κιόλας. Οι αφηγήσεις των παιδιών του προσφέρουν σπάνια ειλικρίνεια: ένας πατέρας που μεταμορφώνεται, που αναζητά συγχώρεση μέσω της τέχνης. Ο Σπάικ Λι εμφανίζεται περισσότερο για να αστειευτεί παρά για να αναλύσει, ενώ νεότεροι δημιουργοί όπως ο Άρι Άστερ και οι αδελφοί Σάφντι προσθέτουν το αναμενόμενο στοιχείο θαυμασμού, μιλώντας για την “τεράστια επιρροή” του πάνω στη νέα γενιά.

Το Mr. Scorsese λειτουργεί συχνά σαν αναδρομή-ύμνος, με πλούσιο αρχειακό υλικό, φωτογραφίες από τα πρώτα χρόνια και σκηνές από backstage γυρισμάτων. Όμως, οι πιο δυνατές στιγμές έρχονται όταν ο ίδιος ο Σκορσέζε αναλαμβάνει τον ρόλο του αφηγητή. Όταν ξεδιπλώνει τα παιδικά του storyboard —τα οποία η Μίλερ “ζωντανεύει” με κινούμενη εικόνα— ή όταν εξηγεί πώς καθοδηγεί έναν ηθοποιό μέσα από το ρυθμό της κάμερας, η οθόνη φωτίζεται από μια σχεδόν παιδική χαρά. Εκεί δεν μιλά ένας “μάστορας”, αλλά ένας άνθρωπος που εξακολουθεί να μαθαίνει.

Το Mr. Scorsese δεν είναι τέλειο. Είναι, όμως, γνήσιο. Και πάνω απ’ όλα, είναι ειλικρινές. Ο Σκορσέζε, μέσα από τη ματιά της Ρεβέκα Μίλερ, εμφανίζεται όχι ως θεός του σινεμά, αλλά ως άνθρωπος που προσπαθεί να κατανοήσει τον ίδιο του τον μύθο. Κι αυτό, ειδικά σε μια εποχή όπου η αυτοαναφορικότητα γίνεται συχνά εμπορικό εργαλείο, μοιάζει με μια βαθιά, αφοπλιστική πράξη πίστης.