Aνάλυση: Ο μεταβιομηχανικός Σέρλοκ Xολμς

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά,  τον Σέρλοκ Χολμς του Γκάι Ρίτσι

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Η ταινία «Σέρλοκ Χολμς» (2009) σε σκηνοθεσία Γκάι Ρίτσι και με πρωταγωνιστές τους Ρόμπερτ Ντάουνι, Τζουντ Λόου και Ρέιτσελ ΜακΆνταμς είναι, από πολλές πλευρές, μια εμβληματική ταινία κι αυτό όχι για τις αλλαγές που επέφερε στην παγιωμένη από πολλές δεκαετίες εικόνα του θρυλικού λονδρέζου ντετέκτιβ, δημιούργημα του Άρθουρ Κόναν Ντόιλ. Είναι μάλλον μια ανασκευή της ιδέας της βιομηχανικής κοινωνίας (η Αγγλία του Κόνταν Ντόιλ) από μια μεταβιομηχανική σκοπιά. Ως τέτοια, ενσωματώνει την ιδιαίτερη  διαλεκτική της ουτοπίας και της δυστοπίας που χαρακτηρίζει την εποχή μας.

Όπως και στον κλασικό Σέρλοκ Χολμς έχουμε και εδώ μια σειρά από πνευματικά παιχνίδια (mind games), διαφορετικού ωστόσο ύφους. Έχουμε, ακόμη, την πιθανή έναρξη μιας νέας σειριακής ανάπτυξης, καθ’ όσον η παρούσα ταινία μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας σειράς από παραγωγές που θα εκμεταλλεύονται τη ρήξη που αυτή εγκαινιάζει (κάτι που αποτελεί ένα τυπικό αίτημα της εμπορικής-αφηγηματικής κινηματογραφικής παραγωγής). Το Λονδίνο του Σέρλοκ παραμένει αυτό του 19 ου αιώνα, ωστόσο αναβιώνεται με ψηφιακούς τρόπους, έτσι ώστε οι πέτρες και τα μέταλλα να είναι, στην ουσία, pixels. Αν το μελοδραματικό στοιχείο παραμένει, ο ρομαντισμός της βικτωριανής Αγγλίας μεταλλάσσεται σε πνευματοκρατία, σε μια ψηφιακή πνευματοκρατία. Το απόκρυφο κυριαρχεί έστω και ως πρόσχημα και εξαπάτηση, ενώ η θρυλική λογική μέθοδος του Χολμς γίνεται τρικ και ειδικό εφέ. Η λογική διεργασία από ιδανικό όπως στον κλασικό Σέρλοκ, εδώ μεταμορφώνεται σε υπερφυσικό χάρισμα. Στη μεταβιομηχανική σκοπιά, το πνευματικό συμπίπτει με το υπερφυσικό. Το επέκεινα του φυσικού αποβαίνει κεντρικό θέμα, κάτι που, ωστόσο, συμβαδίζει με την προσωπικότητα του Κόναν Ντόιλ ο οποίος ασχολείτο σοβαρά με τον σπιριτουαλισμό και τα παραφυσικά φαινόμενα,  στην ύπαρξη των οποίων πίστευε ακράδαντα.

Το νέο στοιχείο, εδώ, είναι η συμβίωση σάρκας και pixels, σάρκας και ψηφιακής ψευδαίσθησης, μέσα από ένα είδος ταυτότητας των αντιθέτων (coincidentia oppositorum). Το Λονδίνο δίνεται ως η ψηφιακή 3D αναπαράσταση μουσειακών εκθεμάτων κάτι που σηματοδοτεί το τέλος του υλικού προ-φιλμικού (π.χ. το Παρίσι των Γκοντάρ και Τρυφώ, η βιομηχανική Ιταλία του Αντονιόνι, η «άλλη Ελλάδα» του Αγγελόπουλου, κ.ά.). Αυτό το χαρακτηριστικό, με τη σειρά του, απαιτεί το τέλος του κινηματογράφου των auteurs, που θεμελιωνόταν ακριβώς στην αποτύπωση αυτού που υπάρχει εκεί έξω, πριν από την έναρξη της κινηματογραφικής λήψης.

Η νέα σειριακή αντίληψη υπονοεί ότι η ζωή οφείλει να μεταβαίνει από το ένα ψηφιακό επεισόδιο στο άλλο. Η ζωή δεν είναι παρά το δύσκολο ενδιάμεσο μεταξύ ψηφιακών ψευδαισθήσεων. Αυτές οι τελευταίες ενέχουν, μάλιστα, την έλξη του εφιάλτη και δεν είναι απλά μια ψηφιακή διαφυγή από την πραγματικότητα. Χωρίς το στοιχείο του θρίλερ, οι ψηφιακές διατυπώσεις δεν θα ήταν τίποτε άλλο από οπτικά αξιοπερίεργα. 

Πρέπει, εδώ, να μιλούμε μάλλον, όχι για έναν ψευδή ρεαλισμό αλλά για έναν ψευδαισθητικό υλισμό. Ο νέος κινηματογράφος παραδίδει μετα-σύμπαντα στην πρόσληψη των θεατών τα οποία είναι θεμελιωμένα, όχι επάνω στην αντίληψη του  χώρου αλλά σε ψηφιακά δεδομένα (data). Ως τέτοιες παραγωγές, οι ταινίες αποσκοπούν σε μια υπεραξία της ταύτισης του θεατή και σε μια εμμονή με τα όρια της αληθοφανούς αναπαράστασης. Παρ’ όλη την πνευματοκρατία, ο εν λόγω κινηματογράφος χαρακτηρίζεται από έναν υψηλό λειτουργισμό. Ο νέος κινηματογράφος αυτού του είδους σημαίνει μια ολοκλήρωση και ένα τέλος της ποιητικής. Η ενδεχόμενη κάθε φορά σειριακή ανάπτυξη υπονοεί την αποδοχή της γενικής ανίας των θεατών και μια νέα ψηφιακή τελολογία.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.