Ανάλυση: «Η αναχώρηση» του Σκολιμόφσκι - οι περιπέτειες της επιστροφής

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, την "Αναχώρηση" του Γέρζι Σκολιμόφσκι. 

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Το 1967, ο Jerzy Skolimowski παρουσιάζει την ταινία του «Η αναχώρηση» (Le Départ), μια βελγική παραγωγή, γυρισμένη στις Βρυξέλλες, λίγο μόλις καιρό αφ’ ότου εγκατέλειψε την πατρίδα του Πολωνία ως ανεπιθύμητος. Στο φιλμ πρωταγωνιστεί ο Jean-Pierre Léaud, κεντρική μορφή της Νουβέλ Βαγκ. Το πρώτο πλάνο, μάλιστα, είναι η περίφημη κίνησή του, γνωστή από τα «400 χτυπήματα» του Τρυφώ,, που τον δείχνει να προσπαθεί να βάλει το πουλόβερ, μισοκρύβοντας το πρόσωπό του. Με τη χρήση αυτού του ηθοποιού, ο Skolimowski μοιάζει σαν να θέλει να συνδυάσει το Πολωνικό νέο κύμα (ο ίδιος υπήρξε λαμπρός μέλος του και συνεργάτης του άλλου σημαντικού εκπροσώπου του, τού Roman Polanski) με το Γαλλικό αντίστοιχο.

Η κινηματογράφηση είναι επίσης χαρακτηριστική των νεοκυματικών κινηματογράφων: νευρική, αποσπασματική, γρήγορη, ποιητική με έναν άγριο κάπως τρόπο. Η χρήση του όρου «ποιητικός κινηματογράφος» ταιριάζει απόλυτα στους εν λόγω νεοκυματικούς κινηματογράφους οι οποίοι αποστασιοποιούνται τόσο από τον κινηματογράφο των ειδών στον οποίο πρωτοστατεί το Χόλυγουντ όσο και από τον ποιοτικό, δραματικό κινηματογράφο που χαρακτηρίζει, εν μέρει, τις εθνικές κινηματογραφίες της Ευρώπης. Κάποιες στιγμές της ταινίας είναι ενδεικτικές αυτής της άγριας ποιητικής διάθεσης: ο χώρος του ραντεβού του ήρωα με την αγαπημένη του, μπροστά σε μια μεγάλη μαρμάρινη σκάλα δημόσιου χώρου, δίπλα στον πάγκο ενός πωλητή αλλαντικών, ενώ ένας πολύ ηλικιωμένος, λεπτός άνδρας περιφέρεται με δυσκολία και μια μπάλα ποδοσφαίρου αναπηδά, κατεβαίνοντας τα σκαλιά. Η ταινία είναι γεμάτη από τέτοιες στιγμές, που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν οπτικά ευρήματα, ξέχωρα από κάθε δραματικό συμβολισμό και ενδεικτικά του σουρεαλισμού της καθημερινής ζωής.

Ο ήρωας είναι ένας βοηθός κομμωτή σε ένα αριστοκρατικό κομμωτήριο που έχει εμμονή με την πραγματοποίηση του ονείρου του: να τρέξει με μια Porsche 911s σε ένα ράλι και να κερδίσει. Η αρχική ιδέα του είναι να «δανειστεί» το αυτοκίνητο του αφεντικού του αλλά όταν αυτό αποτυγχάνει, προσπαθεί να καταφύγει σε άλλες διεξόδους όπως η μικροκλοπή ή να γίνει συνοδός μιας από τις πελάτισσες του κομμωτηρίου. Τελικά, θα σωθεί από τις εμμονές του χάρη στον έρωτά του για την ηρωίδα. Το τελευταίο  πλάνο της ταινίας (γκρο πλαν του Léaud) που έχει το καρέ να καίγεται, καταδεικνύει την τελική μεταστροφή του ήρωα.

Ο Skolimowski πραγματεύεται ένα ζήτημα που σημάδεψε τον Ευρωπαϊκό κινηματογράφο μέσα από το κίνημα του Ιταλικού νεορεαλισμού και ειδικότερα, το θέμα του «Κλέφτη ποδηλάτων» του Βιτόριο Ντε Σίκα. Μόνο που, εδώ, η κλοπή δεν εντάσσεται σε ένα πλαίσιο φτώχιας και επιβίωσης (αυτό της Ιταλίας αμέσως μετά τον πόλεμο) αλλά στο εσωτερικό μιας εντατικά καταναλωτικής κοινωνίας. Όπως ο μικρός γιος στον «Κλέφτη ποδηλάτων» ή η νέα γυναίκα στο «Pickpocket” του Ρομπέρ Μπρεσσόν (που παίρνει επίσης ως θέμα την κλοπή), η ηρωίδα της ταινίας θα λειτουργήσει σωστικά ως προς τον ήρωα, θα έχει κάπως τον ρόλο μιας θείας χάρης η οποία μεταστρέφει ριζικά το πεπρωμένο του. Η αναχώρηση, έτσι, θυμίζει λίγο την «επιστροφή» των Νεοπλατωνικών στην υπέρτατη αξία, στο αγαθό. Η αναχώρηση ως επιστροφή φωτίζει, κάπως, και την ψυχολογία του εξόριστου σκηνοθέτη της ταινίας.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.