Ανάλυση: «Επάγγελμα: Ρεπόρτερ». Το εκτός-κάδρου και η αισθητική της

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, το "Επάγγελμα Ρεπόρτερ" του Μικελάντζελο Αντονιόνι. 

ΣΧΕΤΙΚΑΑνάλυση: «Βαμπύρ». Χώρος και πρόσληψη

Το μακρινό πλαν-σεκάνς της δολοφονίας του ήρωα στην ταινία «Επάγγελμα: Ρεπόρτερ» (1975) του Μικελάντζελο Αντονιόνι είναι μια από τις πιο σημαντικές αναπαραστάσεις βίας στον κινηματογράφο, αν όχι για κανένα άλλο λόγο, οπωσδήποτε για την άρνηση του σκηνοθέτη να δείξει άμεσα τη βία. Ο Ντέιβιντ Λοκ, τον οποίο υποδύεται ο Τζακ Νίκολσον, είναι ξαπλωμένος σε ένα δωμάτιο ισπανικού ξενοδοχείου. Η κάμερα κινείται αργά προς τον εξωτερικό χώρο, μια πλατεία, ένα ξέφωτο που θυμίζει σκηνή αρχαίου θεάτρου, και περνώντας μέσα από τα κάγκελα του παραθύρου, κινείται στην πλατεία και καταγράφει τις μορφές έξω. Την ίδια ώρα, ο Λοκ δολοφονείται μέσα στο δωμάτιο, με τρόπο αόρατο στον θεατή. Μόνο αφού στραφεί η κάμερα, προς το δωμάτιο από τον εξωτερικό κόσμο διαπιστώνουμε το έγκλημα που έχει διαπραχθεί.

Αυτός ο τρόπος παρουσίασης, η βία εκτός κάδρου και η, μέσω αυτής, υπενθύμιση του χώρου εκτός κάδρου, θυμίζει τη σκηνο-θεσία της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, όπου οι πράξεις ακραίας σκληρότητας συνήθως παραμένουν εκτός σκηνής. Η αρχαία ελληνική τραγωδία θέτει μια διαχωριστική γραμμή μεταξύ του θεατρικού χώρου και ενός κρυμμένου εσωτερικού παραδομένου στην σκληρότητα. Η απουσία της άμεσης αναπαράστασης βίας τονίζει αντί να αποκρύπτει τη βία, καθώς η φαντασία του γεγονότος προσθέτει στην ωμότητά του.

Η μετακίνηση της κάμερας από το δωμάτιο του Λοκ, που εκείνη την εποχή θεωρήθηκε ένα τεχνικό κατόρθωμα καθώς δεν χρησιμοποιήθηκε κανένα ειδικό εφέ, αποτελεί μια συγκρίσιμη κίνηση. Από τη μια, ο ήρωας βρίσκεται σε θέση ιδιαίτερης τρωτότητας αλλά το κινηματογραφικό κάδρο μοιάζει να αδιαφορεί γι’ αυτόν. Από την άλλη, η δολοφονία του μετατρέπεται σε ένα δευτερεύων στοιχείο του ποινικού ρεπορτάζ και όχι η κορύφωση μιας τραγωδίας. Αυτό κάνει ίσως μια διαφορά με την αρχαία ελληνική τραγωδία, δηλαδή η κίνηση από την τραγική σημασία προς την κοινωνική ασημαντότητα και ανωνυμία που χαρακτηρίζει τη νεωτερικότητα (στο τέλος του φιλμ ο νεκρός ήρωας έχει απωλέσει πλήρως την ταυτότητά του). Ο αφανισμός του ήρωα και του ονόματός του, συνάμα, σημαίνει και την απώλεια ενός νοήματος για τη συλλογικότητα η οποία συνυπάρχει με το δράμα. Η συλλογικότητα δεν το υποψιάζεται και δεν είναι σε θέση να το επηρεάσει ή και απλά να το συναισθανθεί. Το συγκεκριμένο έγκλημα, έτσι, δεν συνιστά ένα δημόσιο ζήτημα ούτε αφορά στην τάξη του κόσμου. Η αισθητική πρόσληψή του διαλύεται στην αν-αισθησία της μάζας. Κανένας χορός δεν σχολιάζει ή θρηνεί τη μοίρα του ήρωα.

Παρ’ όλη την κατάδειξη μιας εξαφάνισης ή ιστορικής αδυναμίας της έγερσης της συλλογικής ενσυναίσθησης, ο Αντονιόνι επικαλείται την απώθηση της άμεσης αναπαράστασης μέσω του κινηματογραφικού τρόπου του εκτός-κάδρου. Η διαίρεση του χώρου, στην ταινία, παραπέμπει στην τραγική διαίρεση του χώρου αλλά, εδώ, με έντονη την συμπαραδήλωση του ζητήματος τους συλλογικού υποκειμένου σε σχέση με τη σύγχυση της ταυτότητας του ήρωα (υπενθυμίζεται ότι ο ήρωας Λοκ ζει μια δεύτερη ζωή με κλεμμένη ταυτότητα).

Οπωσδήποτε, και χωρίς αυτήν την αναφορά στην αρχαία τραγωδία, είναι προφανές ότι ο Αντονιόνι δεν εκλαμβάνει τον χώρο ως ένα αξιολογικά ουδέτερο περιέχον. Όπως δείχνει το σύνολο του έργου του, από την «Περιπέτεια» και, οπωσδήποτε, μέχρι την «Κόκκινη Έρημο», ο Αντονιόνι σκέφτεται τον χώρο μέσω της ρεαλιστικής καταγραφής του κινηματογραφικού φακού με τρόπο που να θεσπίζεται ένα συνεχές μεταξύ των τοπίων και των ηρώων του. Το συνεχές αυτό, αν δεν παραπέμπει στην αρχαϊκή μοίρα, οπωσδήποτε φιλοδοξεί να φωτίσει τους εντελώς μοντέρνους, αντικειμενικούς και αντικειμενοποιητικούς καταμερισμούς και ιεραρχήσεις.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.