The secret agent

Το 1977, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας της Βραζιλίας, ο Μαρσέλο, ένας δάσκαλος,δραπετεύει από ταραχώδες παρελθόν του, και εγκαθίσταται ως φυγάς στην πόλη Ρεσίφε, όπου ελπίζει να χτίσει μια νέα ζωή και να επανενωθεί με τον γιο του.

Σύντομα συνειδητοποιεί ότι η πόλη απέχει πολύ από το να γίνει το καταφύγιο που αναζητά, καθώς οι κυβερνητικές δυνάμεις τον κυνηγούν και η ζωή του απειλείται όλο και περισσότερο.

Υπάρχουν ταινίες που μοιάζουν να έχουν γυριστεί· και υπάρχουν ταινίες που μοιάζουν να έχουν ανασυρθεί από το υπέδαφος ενός ονείρου. Το “The Secret Agent” του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο ανήκει αποφασιστικά στη δεύτερη κατηγορία: ένα έργο που δεν προσφέρει νόημα, αλλά απαιτεί από τον θεατή να το αναζητήσει.

Το σινεμά του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο υπήρξε ανέκαθεν μια αρχιτεκτονική της μνήμης και της απειλής. Από το “Aquarius” έως το “Bacurau”, η εικόνα λειτουργεί ως αρχείο, ως τραύμα και ως πολιτικό σχόλιο ταυτόχρονα. Στο “The Secret Agent”, αυτή η τριπλή λειτουργία συμπυκνώνεται σε μια αφήγηση που διαδραματίζεται στη Βραζιλία του 1977, στο μέσο μιας εικοσιενάχρονης στρατιωτικής δικτατορίας. Όμως η ταινία δεν «αναπαριστά» την εποχή· την αναπνέει. Tο “The Secret Agent” είναι ταυτόχρονα πολιτικό δράμα, υπόγεια σάτιρα και χαλαρόσχημο κατασκοπικό θρίλερ. Ο Βάγκνερ Μούρα κρατά την ταινία με μια ερμηνεία εσωτερική και βαθιά μελαγχολική.  Ο Μαρσέλο του δεν εξηγεί πολλά· απλώς παρατηρεί, κινείται προσεκτικά και επιβιώνει. Η κατανόηση προκύπτει μόνο μέσω υπόγειων ενδείξεων, μισοειπωμένων φράσεων, βλέμματος και παύσης. Οι χαρακτήρες αποφεύγουν να πουν αυτό που εννοούν — γιατί «κάποιος μπορεί να ακούει».

Το φιλμ διατρέχεται από την ιδέα ότι «ο φόνος είναι παντού». Η αυταρχική εξουσία και το κοινό έγκλημα συγχωνεύονται σε ένα πεδίο όπου οι εκτελεστές λειτουργούν ως «ελεύθεροι επαγγελματίες». Η ηθική έχει μετατραπεί σε οικονομική συναλλαγή. Ο Μεντόνσα Φίλιο δεν ενδιαφέρεται για τη δραματική κορύφωση αλλά για τη σταδιακή κανονικοποίηση του τρόμου.

Ναι, η ταινία είναι μεγάλη και συχνά πλαγιοδρομεί. Η υποπλοκή με το κομμένο πόδι που βρέθηκε στην κοιλιά καρχαρία και «επιστρέφει» ως stop-motion φάντασμα θα δοκιμάσει την υπομονή κάποιων. Άλλοι θα τη βρουν ευρηματική, σχεδόν punk. Το σίγουρο είναι ότι ο Μεντόνσα Φίλιο δεν ενδιαφέρεται για καθαρόαιμη αφήγηση.

Οπτικά, η ταινία είναι προσεγμένη χωρίς να είναι επιδεικτική. Ο ρυθμός είναι χαμηλότονος αλλά διαρκώς ανήσυχος. Κάθε νέος χαρακτήρας μοιάζει έτοιμος να κλέψει την ταινία. Και το φινάλε —χωρίς spoilers— ανεβάζει το συναισθηματικό διακύβευμα αισθητά.

Το The Secret Agent δεν «παραδίδει» τα νοήματά του. Σε καλεί να τα αναζητήσεις. Η διάρκειά του, οι εκτροπές του, η επιμονή του στην ατμόσφαιρα αντί της πλοκής, συγκροτούν μια πράξη αντίστασης απέναντι στη δραματουργική κανονικότητα. Είναι μια ταινία που, πράγματι, «δεν θα έρθει σε σένα και θα σου παραδώσει τα νοήματά της. Πρέπει να πας εσύ σε αυτήν»

Και αν το κάνεις, θα βρεθείς μπροστά σε ένα από τα πιο ιδιοσυγκρασιακά έργα της χρονιάς.