S.O.S Πεντάγωνο καλεί Μόσχα

Ένας παράφρων Αμερικανός στρατηγός παρακάμπτει την πολιτική ηγεσία και διατάζει μια αναίτια πυρηνική επίθεση κατά της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Αμερικανός Πρόεδρος και οι σύμβουλοί του κλείνονται σε μια «Αίθουσα Πολέμου» (War Room), προσπαθώντας σε συνεργασία με τη Μόσχα να αναχαιτίσουν τα ίδια τους τα αεροπλάνα. Σύντομα όμως ανακαλύπτουν την ύπαρξη ενός σοβιετικού «μηχανισμού αντιποίνων της επόμενης μέρας» (Doomsday Machine), ο οποίος ενεργοποιείται αυτόματα και δεν μπορεί να ακυρωθεί.  Το σενάριο βασίστηκε πολύ χαλαρά στο σοβαρό/δραματικό μυθιστόρημα «Κόκκινος Συναγερμός» (Red Alert) του Πίτερ Τζορτζ. Ο Κούμπρικ, ωστόσο, συνειδητοποίησε ότι ο μόνος τρόπος για να αναδειχθεί το μέγεθος της ανθρώπινης ηλιθιότητας και του πυρηνικού παραλογισμού ήταν να μετατρέψει την ιστορία σε εφιαλτική κωμωδία.

Πανέξυπνη μαύρη κωμωδία και έξοχη πολιτική σάτιρα, γύρω από την πυρηνική καταστροφή λίγο μετά την κρίση των πυραύλων στην Κούβα, γυρισμένη με τον γνώριμο περφεξιονισμό του Κιούμπρικ.

Υπάρχουν ταινίες που μοιάζουν να προηγούνται της εποχής τους. Το Dr. Strangelove του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, εξήντα και πλέον χρόνια μετά την πρώτη προβολή του, παραμένει ένα από τα πιο δηλητηριώδη, αστεία και τρομακτικά έργα που γυρίστηκαν ποτέ για τη σχέση ανάμεσα στην εξουσία, την τεχνολογία και την ανθρώπινη παράνοια.

Ο μεγάλος πειρασμός όταν μιλά κανείς για το Dr. Strangelove είναι να το αντιμετωπίσει ως ένα αριστούργημα πολιτικής σάτιρας. Είναι πράγματι αυτό. Όμως ο χαρακτηρισμός, όσο ακριβής κι αν είναι, δεν αρκεί. Γιατί ο Κιούμπρικ δεν σατιρίζει απλώς τον Ψυχρό Πόλεμο. Σατιρίζει κάτι πολύ βαθύτερο: την ίδια την ιδέα ότι οι άνθρωποι μπορούν να ελέγξουν τις δυνάμεις που δημιουργούν.

Η ταινία γεννήθηκε σε μια στιγμή όπου ο πυρηνικός όλεθρος δεν αποτελούσε αφηρημένο σενάριο επιστημονικής φαντασίας αλλά καθημερινή πολιτική πραγματικότητα. Η ανθρωπότητα είχε φτάσει στο παράδοξο σημείο να θεωρεί την πιθανότητα αμοιβαίας καταστροφής ως εγγύηση ειρήνης. Εκεί ακριβώς παρεμβαίνει ο Κιούμπρικ και θέτει ένα σχεδόν παιδικό ερώτημα: τι θα συμβεί αν οι άνθρωποι που χειρίζονται αυτό το σύστημα είναι γελοίοι; Η μεγαλοφυΐα της ταινίας βρίσκεται στο ότι αρνείται να παρουσιάσει το τέλος του κόσμου ως τραγωδία. Το παρουσιάζει ως φάρσα. Και η φάρσα αποδεικνύεται πολύ πιο τρομακτική. Ο στρατηγός Τζακ Ντ. Ρίπερ είναι ένας γραφειοκράτης της παράνοιας. Ένας άνθρωπος που κατέχει εξουσία δυσανάλογη προς τη λογική του. Ολόκληρη η αφήγηση στηρίζεται στην ιδέα ότι η καταστροφή του πλανήτη δεν θα έρθει από κάποιον σατανικό εγκέφαλο αλλά από έναν συνηθισμένο ανόητο που βρέθηκε στη σωστή θέση.

Ο χώρος παίζει καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη συλλογιστική. Η περίφημη Αίθουσα Πολέμου αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σκηνικά στην ιστορία του κινηματογράφου επειδή λειτουργεί ως φιλοσοφική εικόνα. Ένα τεράστιο τραπέζι κάτω από ένα εκτυφλωτικό φως. Άνθρωποι που υποτίθεται ότι καθορίζουν τη μοίρα του κόσμου μοιάζουν με παιδιά που παίζουν επιτραπέζιο παιχνίδι. Εδώ ο Κιούμπρικ αγγίζει μια από τις βασικές του εμμονές. Όπως στο Paths of Glory, όπως αργότερα στο 2001: A Space Odyssey και στο Full Metal Jacket, τον ενδιαφέρει η σύγκρουση ανάμεσα στο άτομο και στις δομές που το υπερβαίνουν. Μόνο που στο Dr. Strangelove η δομή είναι τόσο παράλογη ώστε η μόνη δυνατή απάντηση είναι το γέλιο. Όταν όμως συνειδητοποιούμε ότι αυτοί οι χαρακτήρες κρατούν στα χέρια τους την επιβίωση του ανθρώπινου είδους, η κωμωδία μετατρέπεται σε υπαρξιακό τρόμο.

Ο Πίτερ Σέλερς βρίσκεται στο κέντρο αυτού του μηχανισμού. Οι τρεις ρόλοι που ερμηνεύει -σε μια επίδειξη υποκριτικής δεξιοτεχνίας- αποτελούν τρεις εκδοχές της ίδιας πολιτικής και ψυχολογικής κατάστασης. Ο πρόεδρος, ο βρετανός αξιωματικός και ο Dr. Strangelove εκπροσωπούν διαφορετικές μορφές αδυναμίας απέναντι στο σύστημα. Κανείς δεν ελέγχει πραγματικά τίποτα. Όλοι απλώς προσπαθούν να διαχειριστούν ένα χάος που έχει ήδη ξεφύγει.

Η ασπρόμαυρη φωτογραφία ενισχύει ακόμη περισσότερο αυτή τη διάσταση. Ο Κιούμπρικ αφαιρεί κάθε χρωματική πολυτέλεια. Ο κόσμος του μοιάζει ήδη νεκρός. Οι εικόνες έχουν την ψυχρότητα ντοκουμέντου και την αυστηρότητα εφιάλτη. Δεν υπάρχει τίποτα καθησυχαστικό σε αυτό το σύμπαν.

Και ύστερα έρχεται το τέλος. Ένα τέλος που αρνείται κάθε παρηγοριά. Στον σύγχρονο κινηματογράφο η καταστροφή συνήθως συνοδεύεται από ελπίδα, λύτρωση ή έστω επιβίωση. Ο Κιούμπρικ απορρίπτει όλα αυτά τα αντανακλαστικά. Ακολουθεί τη λογική του σεναρίου μέχρι το αναπόφευκτο συμπέρασμα. Αν το σύστημα είναι παράλογο, τότε η κατάληξη δεν μπορεί παρά να είναι η καταστροφή.

Γι’ αυτό και το Dr. Strangelove παραμένει τόσο ζωντανό. Miλά για κάθε εποχή που εμπιστεύεται υπερβολικά τις δομές εξουσίας, τις τεχνολογίες της και τους ειδικούς της. Μιλά για την ανθρώπινη αλαζονεία. Και το κάνει με έναν τρόπο που όσο περνούν τα χρόνια δείχνει και πιο ανησυχητικός