"Ριφιφί": Πένθος, συμβολική βία και η ηθική της αντίστασης

Μπορεί το πένθος να μετατραπεί σε πολιτική πράξη; Μπορεί η απώλεια να γεννήσει όχι παραίτηση, αλλά αντίσταση; Το «Ριφιφί» του Σωτήρη Τσαφούλια επιχειρεί να διαβάσει τη ληστεία όχι ως έγκλημα, αλλά ως σύμπτωμα μιας κοινωνίας συναισθηματικά ακρωτηριασμένης.

ΣΧΕΤΙΚΑ"Gone": Επενδύει στην αμφιβολία, όχι στην αγωνία

Η Όλγα (Ευαγγελία Μουμούρη) και ο Μανώλης (Χρήστος Χατζηπαναγιώτης) σχεδιάζουν να ληστέψουν μια τράπεζα και συγκεντρώνουν μια ομάδα ανθρώπων που είτε το σύστημα τους στέρησε αγαπημένα τους πρόσωπα, είτε οι ίδιοι έχουν αδικήσει τους εαυτούς τους. Στόχος τους είναι οι θυρίδες της τράπεζας, και για να φτάσουν εκεί θα πρέπει να σκάψουν τούνελ. Η νέα σειρά του Σωτήρη Τσαφούλια (Έτερος Εγώ, 17 Κλωστές) σε σενάριο των Βασίλη Ρίσβα και Δήμητρας Σακαλή, εμπνέεται από το «ριφιφί του αιώνα», τη ληστεία που πραγματοποίησαν άγνωστοι το 1992 εις βάρος μιας μεγάλης ελληνικής τράπεζας. Καθώς η ταυτότητα των δραστών εκείνου του εγκλήματος παραμένει άγνωστη, το Ριφιφί παίρνει την κεντρική ιδέα της ληστείας και επινοεί διάφορους μυθοπλαστικούς χαρακτήρες για να εξελίξει την ιστορία.

Το «Ριφιφί» δεν ξεκινά από τη δράση αλλά από το τραύμα. Από εκείνο το σημείο όπου η ατομική απώλεια συναντά τη συλλογική αδικία. Η σειρά του Σωτήρη Τσαφούλια εμπνέεται χαλαρά από την διαβόητη ληστεία, όχι για να αναπαραστήσει ένα πραγματικό γεγονός, αλλά για να διερευνήσει το υπαρξιακό και κοινωνικό του αποτύπωμα. Η ιστορία της ληστείας λειτουργεί εδώ περισσότερο ως αλληγορία παρά ως πλοκή: κυρίως ως εργαλείο για να μιλήσει για ανθρώπους που το σύστημα έχει ήδη ληστέψει.

Η επιλογή των θυρίδων ως λάφυρο αντί του κεφαλαίου, λειτουργεί αμφίσημα. Εδώ προκύπτει η μεγάλη αντίφαση:  Από τη μία, ως δραματουργική αδυναμία – η σειρά δεν δίνει επαρκή απάντηση στο γεγονός ότι οι πραγματικοί χαμένοι από τις θυρίδες δεν είναι οι τράπεζες αλλά οι απλοί πολίτες. Η μυθοπλασία έχει κάθε δικαίωμα να αποκλίνει από την πραγματικότητα, αλλά όταν ζητά από τον θεατή να ταυτιστεί ηθικά, οφείλει να αντιμετωπίσει τις συνέπειες των πράξεών της με μεγαλύτερη σαφήνεια. Από την άλλη, ως ακούσιο σχόλιο πάνω στη βία που αναπαράγεται κυκλικά, ακόμη και όταν ξεκινά από δίκαιη οργή.

Σε αυτό το σημείο, η σειρά σκοντάφτει. Το σενάριο επιλέγει να γράψει όλους τους χαρακτήρες με τον ίδιο συναισθηματικό και ιδεολογικό κώδικα. Οι προσωπικές ιστορίες εκτίθενται μαζικά, σχεδόν μηχανικά, μέσα από εκτενή exposition, στερώντας από τους χαρακτήρες τη μοναδικότητά τους. Όταν όλοι μιλούν με την ίδια φωνή, η κοινωνική κριτική χάνει την πολυφωνία της και μετατρέπεται σε σύνθημα.

Κι όμως, η σκηνοθεσία του Σωτήρη Τσαφούλια σώζει σε μεγάλο βαθμό την εμπειρία. Η κάμερα δεν καταγγέλλει, δεν ηθικολογεί, δεν εξιδανικεύει. Παραμένει κοντά στα σώματα, στις σιωπές, στα βλέμματα. Η αναπαράσταση της εποχής είναι πολύ προσεγμένη, όχι απλά νοσταλγική. Η μουσική λειτουργεί υποστηρικτικά, χωρίς να εκβιάζει συναίσθημα. Ο Τσαφούλιας ενδιαφέρεται περισσότερο για την εσωτερική μετατόπιση των χαρακτήρων παρά για το αποτέλεσμα της ληστείας.

Οι ερμηνείες ενισχύουν αυτή την ανθρωποκεντρική ματιά. Η Ευαγγελία Μουμούρη ξεχωρίζει με μια χαμηλόφωνη, ελεγχόμενη ερμηνεία που στηρίζεται στη σιωπή. Ο Βασίλης Χαραλαμπόπουλος αποδεικνύει για άλλη μια φορά ότι μπορεί να κινηθεί με άνεση μακριά από την κωμωδία. Ο Προμηθέας Αλειφερόπουλος και ο Δήμος Γιγαντάκης προσφέρουν εσωτερικές, ανθρώπινες ερμηνείες χωρίς κραυγές, με αξιοθαύμαστη εσωτερικότητα.

Το «Ριφιφί» δεν είναι τέλειο. Είναι συχνά διδακτικό εκεί που θα έπρεπε να είναι πιο τολμηρό, και σεναριακά βιαστικό εκεί που θα χρειαζόταν βάθος. Αλλά είναι μια σειρά που προσπαθεί να μιλήσει για τη συλλογική κόπωση, για τη συμβολική βία, για μια κοινωνία που παράγει θυμό και μετά ξαφνιάζεται όταν αυτός επιστρέφει.

Δεν είναι τόσο μια ιστορία για μια ληστεία, όσο για το τι συμβαίνει όταν το τελευταίο στάδιο του πένθους δεν είναι η αποδοχή, αλλά η αντίσταση. Όχι απαραίτητα ως νίκη, αλλά ως άρνηση να σωπάσεις. Και αυτό, σε μια τηλεοπτική πραγματικότητα που συχνά φοβάται να πάρει θέση, έχει τη σημασία του.  Και ίσως αυτό να είναι και το πιο πολιτικό του σχόλιο: ότι σε μια κοινωνία που κανονικοποιεί τη βία, ακόμη και η επιμονή στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι πράξη εξέγερσης.