Ανάλυση: Η «Τριλογία των ζώων» του Ντάριο Αρτζέντο

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, την τριλογία των ζώων, από τον Ντάριο Αρτζέντο. 

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Στον κινηματογράφο, όπως και σε άλλες τέχνες, μπορούμε να διακρίνουμε μια ιστορική πρόοδο των διάφορων ειδών, υπό τη μορφή μιας γραμμικής πορείας της οποίας η εξέλιξη ερμηνεύεται με βάση την ιδέα της λογικής συνοχής και ακολουθίας. Έτσι, αν πάρουμε ένα δεδομένο κινηματογραφικό είδος όπως το ιταλικό Giallo, το οποίο καθορίσθηκε από τον σκηνοθέτη Dario Argento και άνθισε από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 και κατά τη δεκαετία του 1970, μπορούμε με κάποια σχετική ασφάλεια να διαγράψουμε την κατεύθυνση της  εμφάνισής του. Αυτή θα περιλαμβάνει το φιλμ νουάρ, τον Άλφρεντ Χίτσκοκ, το γερμανικό Krimi. Ακόμη, από πιο υλική άποψη, θα πρέπει να αναφέρουμε την ανάπτυξη του κινηματογράφου των ειδών στην Ιταλία η οποία εκφράζεται με τα peplums και αργότερα το γουέστερν-σπαγγέτι (απ’ όπου βγήκε μια τουλάχιστον σκηνοθετική προσωπικότητα πρώτου μεγέθους, ο Σέρτζιο Λεόνε), μια έκρηξη της παραγωγής η οποία στόχευε κατ’ αρχάς αλλά όχι αποκλειστικά στο δευτερογενές κύκλωμα διανομής της Αμερικής και υποστηριζόταν από αυτό.

Ειδικότερα για το Giallo, είναι φανερό ότι η ανωτέρω περιγραφή δεν είναι αρκετή για να ερμηνεύσει το έργο του Argento και την καθοριστική σημασία του για το είδος. Κάποιες φορές μια προσωπικότητα συνιστά κάτι το μοναδικό που υπερβαίνει το είδος, όπως στην περίπτωση του Λεόνε. Ο Argento, επίσης, έπλασε και παγίωσε το Giallo προς μια κατεύθυνση η οποία του προσέδωσε ρώμη και διάρκεια. Η τομή που επέφερε είναι εμφανής στις ταινίες που γύρισε στην αρχή της δεκαετίας του 1970 με την επιλεγόμενη «Τριλογία των ζώων». Οι εν λόγω ταινίες είναι: «Το πουλί με το κρυστάλλινο φτέρωμα» (L'uccello dalle piume di cristallo, 1970), «Η γάτα με τις εννιά ουρές» (Il gatto a nove code, 1971) και «Τέσσερις μύγες σε γκρίζο βελούδο» (4 mosche di velluto grigio, επίσης του 1971). Με τις τρεις αυτές ταινίες, ο Argento όχι μόνο επέδειξε μια ισχυρή καλλιτεχνική προσωπικότητα αλλά και την ικανότητα να ηγηθεί και να καθορίσει ένα κινηματογραφικό είδος.

Η δημιουργία ενός είδους, υπό αυτή τη δεύτερη σκοπιά η οποία υπερβαίνει το ζήτημα των επιρροών, αγγίζει τη σφαίρα της μεταφυσικής και της οντολογίας. Τι είναι ένα είδος; Η πρώτη ιδέα του είδους προέρχεται από τα φυσικά λεγόμενα είδη (natural kinds), τα δέντρα, τα φυτά, τα διάφορα είδη ζώων, κλπ. Τα φυσικά είδη, εξ άλλου, είναι αυτά που σχηματίζουν στον ανθρώπινο νου την ιδέα ότι κάτι υπάρχει και, επομένως, την ίδια την ιδέα της ύπαρξης (αντικειμενική πραγματικότητα). Τα είδη στη σφαίρα της αισθητικής έχουν, φυσικά, πολιτιστική προέλευση. Ωστόσο, ο σύνδεσμος με την βασική διανοητική αντίληψη της έννοιας του είδους, προερχόμενη από μια νατουραλιστική σκοπιά, δεν γίνεται να χαθεί. Τη σχέση αυτή εξερευνά με επιμέλεια ο Argento. Εξ άλλου, στον κινηματογράφο του τρόμου, η αναγωγή στη σφαίρα του φυσικού στηρίζει το υπερφυσικό (βλ. τη χρήση των νυχτερίδων, για παράδειγμα στις ταινίες βαμπίρ).

Το Giallo δεν βασίσθηκε τόσο στην πρόκληση αισθημάτων στον θεατή (όπως γίνεται στον κινηματογράφο του Χίτσκοκ με το σασπένς) αλλά, μάλλον, στην υψηλή αισθητικοποίηση των αξόνων που προσδιόριζαν τις ταινίες μυστηρίου μέχρι τότε. Από αυτή την άποψη, το Giallo κληρονομεί την παράδοση της «καλλιγραφίας» στον ιταλικό κινηματογράφο (η οποία αντιτίθεται στον νεορεαλισμό), καθώς και τις αισθητικές διανοίξεις, κατ’ αρχήν στο σινεμά του Αντονιόνι και, αργότερα, σε εκείνο του Μπερτολούτσι. Το χαρακτηριστικό αυτό είναι εξαιρετικά ευδιάκριτο στο ύφος του Argento.

Για την «Τριλογία των ζώων» συνέθεσε εξαιρετικά μουσικά θέματα ο Έννιο Μορρικόνε.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.