Ανάλυση: «Άσε τον κόσμο πίσω». Τα όρια του ψηφιακού πολιτισμού

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, το "Leave the world behind" του Σαμ Εσμέιλ. 

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Το ύφος του Κάφκα συνδέεται με την ομιχλώδη Πράγα και την ατμόσφαιρα της Αυστροουγγρικής (Ευρωπαϊκής) γραφειοκρατίας. Η ταινία «Άσε τον κόσμο πίσω» (Leave the world behind, 2023) του Σαμ Εσμέιλ αποδεικνύει ότι το καφκικό ύφος επιβιώνει και σε ένα περιβάλλον που θυμίζει πίνακα του David Hockney και μέσα στο χρονικό διάστημα μια εκδρομής του σαββατοκύριακου στη θάλασσα, δίπλα στη Νέα Υόρκη. Αυτό το επιτυγχάνει ο σκηνοθέτης, ποτίζοντας με μικρές δόσεις ανοικειότητας την πλοκή μέχρι τη δημιουργία μιας εξωπραγματικής, απειλητικής κατάστασης.

Ταυτόχρονα, το φιλμ είναι μια διερεύνηση της ψυχής της Αμερικής και ένας αναστοχασμός επάνω στην πρόσφατη ιστορία της αυτοκρατορίας της. Από μια άποψη, κάτι τέτοιο είναι φυσικό, καθώς ο σκηνοθέτης είναι αιγυπτιακής καταγωγής και μετανάστης δεύτερης γενιάς στις ΗΠΑ. Λόγω αυτού του γεγονότος, είναι, ίσως, πιο ικανός να προχωρήσει σε πλέον αντικειμενικές αναλύσεις της δεύτερης πατρίδας του. Οι υπολανθάνουσες προκαταλήψεις, εξάλλου, αποτελούν ακέραιο μέρος της δραματουργίας του φιλμ.

Ο ψηφιακός πολιτισμός, το διαδίκτυο και οι εφαρμογές του σε κάθε τομέα της ζωής, από την παρακολούθηση τηλεοπτικών σήριαλ έως και την εθνική άμυνα, αποτελεί ιδιαίτερο θέμα της ταινίας και του σύνολου έργου του Εσμέιλ όπως φαίνεται και από την επιτυχημένη σειρά Mr Robot που αυτός δημιούργησε. Το έργο υπαινίσσεται, κάποια στιγμή, τη σύνδεση ανάμεσα στα μιντιακά προϊόντα ως ιδεολογικές παραγωγές και ως ακριβείς αναπαραστάσεις του τι ακριβώς συμβαίνει. Οι άνθρωποι της ψηφιακής εποχής εκλαμβάνουν συχνά την απομόνωση ως ταυτότητα και ως αντιστάθμισμα διαθέτουν τα προϊόντα της κουλτούρας των Media. Έτσι κι εδώ, η μικρή κόρη, στην ταινία, υποκαθιστά τη μοναξιά της με τη φανατική προσήλωση στη σειρά «Τα φιλαράκια», κάτι που την κάνει να απωθεί ψυχικά τη συνείδηση της καταστροφής του κόσμου της.

Γενικότερα, η διαδικτυακή / υπολογιστική λειτουργία του κόσμου δείχνεται ιδιαίτερα αδύναμη απέναντι στις όποιες επιβουλές. Στην ταινία δίνεται μια πιθανή σχηματική εξήγηση για την καταστροφή που επέρχεται. Το ζήτημα, ωστόσο, αφορά ιδιαίτερα στη νομιμότητα του ψηφιακού πολιτισμού μας. Η ολοένα με μεγαλύτερη ένταση ψηφιακή / διαδικτυακή επικοινωνία καταλήγει να μας ωθεί όλους, λέει ο Εσμέιλ, σε μια περιφέρεια χωρίς κέντρο. Είναι ένας κόσμος, ο δικός μας, χωρίς πιλότο, όπως το θέτει ο αφρο-αμερικανός ήρωας του φιλμ, κάτι που κάνει τις όποιες θεωρίες συνωμοσίας να φαίνονται ειδυλλιακές. Η ιδέα αυτή θυμίζει τον προαναφερθέντα Κάφκα και το μικρό διήγημά του «Ένα αυτοκρατορικό μήνυμα». Εκεί, ένας ετοιμοθάνατος αυτοκράτορας στέλνει ένα μήνυμα σε κάποιον συγκεκριμένο υπήκοό του. Όμως, το μήνυμα δεν θα φτάσει ποτέ στον παραλήπτη του. Η δομή του κόσμου είναι τόσο ισχυρή ώστε απαγορεύει την κυκλοφορία οποιασδήποτε σημασίας, ακόμη και όταν αυτή κινείται από το κέντρο της εξουσίας προς την περιφέρεια.

Το εικαστικό μέρος του φιλμ είναι ιδιαίτερα προσεγμένο, κάτι που το διαφοροποιεί από τις κινηματογραφικές παραγωγές της εποχής μας οι οποίες δεν ξεφεύγουν συχνά από τις ευκολίες της απλής κατάδειξης.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.