Aνάλυση: «Το βλέμμα του Οδυσσέα». Το υψηλό ύφος στον κινηματογράφο

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, "To βλέμμα του Οδυσσέα' του Θόδωρου Αγγελόπουλου.

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Το Σάββατο 24 Ιανουαρίου έγινε η προβολή της ταινίας «Το βλέμμα του Οδυσσέα» (1995), στη μνήμη του δημιουργού της Θόδωρου Αγγελόπουλου, που χάθηκε την ίδια ημερομηνία πριν από 14 χρόνια. Πρόκειται για κορυφαίο έργο του σκηνοθέτη το οποίο έχει καταταγεί, κατά καιρούς, ως μια από τις 100 σημαντικότερες ταινίες του 20ού αιώνα και που επιχειρεί να συλλάβει, με όλη τη δύναμη που διαθέτει ο κινηματογραφικός φακός, την πολιτική και πολεμική αναταραχή στα Βαλκάνια εκείνων των χρόνων, εκκινώντας από τη Φλώρινα, διατρέχοντας την Αλβανία, τα Σκόπια, τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και καταλήγοντας στο κατεστραμμένο από την εμφύλια διαμάχη Σεράγεβο (στην  πραγματικότητα, το Μοστάρ, που, από τα ίδια αίτια, δεν βρισκόταν σε καλύτερη κατάσταση).

Η ταινία πραγματοποιεί μια υψηλή φιλοδοξία και εξαιτίας της συνιστά, ίσως, ένα «άπαξ» στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου: ξεπερνάει τα σύνορα του ελληνικού χώρου και εκείνα της εθνικής κινηματογραφίας. Κι αυτό, όχι με την απλή έννοια μιας διεθνούς συμπαραγωγής όπου η ποικιλία των τόπων εμπλουτίζει και ενισχύει την καταναλωτική ισχύ του έργου ως εμπορευματικό αγαθό. Το φιλμ του Αγγελόπουλου ανταποκρίνεται σε μια ανώτερη, κατά πολύ, σκοπιμότητα. Η εθνική κινηματογραφία μας, μέσω της ταινίας, επιχειρεί να αποδώσει νόημα σε μια επικράτεια που είναι πολύ ευρύτερη εκείνης του φυσικού της χώρου, στην επικράτεια των Βαλκανίων και, διαμέσου αυτής, σε μια διεθνή κατάσταση πραγμάτων η οποία διαμορφώνεται, εκείνους ακριβώς τους καιρούς, μετά από την πτώση των καθεστώτων της Ανατολικής Ευρώπης.

Το υπέρ-εθνικό αυτό τοπίο, αν και υψηλής αισθητικής στην παρουσίασή του, δεν είναι καλολογικό αλλά σημαδεύεται από τη μοναξιά, την εχθρότητα, τον ξεριζωμό, τη φτώχια, την απόγνωση, τον ψυχικό και σωματικό πόνο, τον αφανισμό, την προσφυγιά, τον πόλεμο. Ο χώρος είναι αυτός μιας παγωμένης ερημιάς, διάσπαρτης με ερείπια διαφόρων ιστορικο-αισθητικών απηχήσεων, από το αρχιτεκτονικό ύφος της Κεντρικής Ευρώπης έως τον οικοδομικό brutalism του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Χωρίς υπερβολές, ο χώρος, όπως συνήθως στον Αγγελόπουλο, καθίσταται από τα κεντρικά «πρόσωπα» της ταινίας.

Ο μύθος του Οδυσσέα είναι, αναμφίβολα, ο πλέον κατάλληλος για να υποστηρίξει καλλιτεχνικά το οδοιπορικό του ήρωα ο οποίος αναζητά τρείς χαμένες μπομπίνες των αδελφών Μανιάκη, πρωτοπόρων κινηματογραφιστών των Βαλκανίων. Η ταινία ξεκινάει με τη σύντομη ταινία των τελευταίων, «Οι υφάντρες» η οποία απεικονίζει γυναίκες να υφαίνουν. Είναι η πρώτη ταινία που γυρίστηκε πιθανώς στα Βαλκάνια αν και ο ήρωας πιστεύει ότι τα χαμένα φιλμ παραπέμπουν σε μια προγενέστερη απαρχή. Από το θέμα του βωβού, ασπρόμαυρου, σύντομου αυτού φιλμ  αντιλαμβανόμαστε, ήδη,  τη θεματική συγγένειά του με τον μύθο. Η καθολικότητα του θέματος γίνεται μια κινηματογραφική υπόθεση, καθώς η ταινία του Αγγελόπουλου ενώνει συμβολικά τον Αμερικάνικο κινηματογράφο (διαμέσου του ηθοποιού Χάρβεϊ Καϊτέλ) με τον Ευρωπαϊκό (Έρλαντ Γιόσεφσον, ο πρωταγωνιστής του Μπέργκμαν).

Ωστόσο, το έργο δεν χάνεται σε εννοιολογικές αφαιρέσεις αλλά υποστηρίζεται από όλη την ισχύ του συγκεκριμένου, που διαθέτει ο φωτογραφικός ρεαλισμός του κινηματογράφου. Το κακό, εδώ, χαρακτηρίζεται, κατ’ αρχήν, από αδιαφάνεια και φωνητική μόνο υπόσταση, καθώς ακούμε μόνο, μέσα σε πυκνή ομίχλη, τον ψυχρό εκτελεστή μιας οικογένειας να επαναλαμβάνει: «ο δημιουργός τα έκανε θάλασσα». Όλο το ύφος της ταινίας αλλά και η τελευταία αυτή συγκλονιστική, ντοστογιεφσκική, κινηματογραφική διατύπωση της σκληρότητας χωρίς ενσυναίσθηση τοποθετεί το «Βλέμμα του Οδυσσέα» στο εσωτερικό μιας αισθητικής του Υψηλού (sublime).

Την υπέροχη μουσική του φιλμ συνέθεσε η Ελένη Καραΐνδρου.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.