Aνάλυση: Ο "Πρωτάρης" ως φιλμ τρόμου

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, τον "Πρωτάρη" του Μάικ Νίκολς. 

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Ο κινηματογράφος έχει σημαντικό κοινωνιολογικό ενδιαφέρον. Από μόνη της αυτή η πρόταση δεν λέει κάτι καταληκτικό αν την αντιληφθούμε στο πλαίσιο μιας αναπαραστατικής λειτουργίας, δηλαδή ως απλή απεικόνιση διαφόρων κοινωνικών μεγεθών και σημείων. Η ιδέα αυτή της κοινωνιολογικής σημασίας του κινηματογράφου είναι, μάλλον, περιοριστική. Το κοινωνιολογικό βάρος του κινηματογράφου οφείλεται, περισσότερο, στο ότι αυτός συνιστά ένα ακόμη στοιχείο στη σειρά των κυρίαρχων μεταφορών που κάνουν την κοινωνική ζωή δυνατή και βιώσιμη. Η συνολική αντίληψη του κοινωνικού καθεστώτος της μεταφοράς επιτρέπει να εντοπίσουμε τον κινηματογράφο εντός του.

Μια βασική κοινωνική μεταφορά είναι το πέρασμα από την εφηβεία στην ενηλικίωση το οποίο δεν αποκτά όλη τη σημασία του εκτός των συλλογικών νοηματοδοτήσεών μας. Μια εμβληματική ταινία για το εν λόγω πέρασμα είναι ο «Πρωτάρης» (1967) του Μάικ Νίκολς. Αν η μύηση στον κόσμο των ενηλίκων είναι ένας σταθερός άξονας της ζωής των κοινωνιών, ο «Πρωτάρης» αποτελεί, επιπλέον,  ένα έργο που συμβολίζει την κουλτούρα της νεότητας (youth culture) της θρυλικής, πλέον, δεκαετίας του 1960. Είναι, επομένως, μια ταινία για τη νεανική εξέγερση, τη δίψα για αυθεντικότητα και φυσικότητα και την απώθηση των αποπνικτικών συμβάσεων.

Ωστόσο, ο προσανατολισμός του έργου μπορεί να γίνει καλύτερα κατανοητός αν το εννοήσουμε ως μια καλυμμένη ταινία τρόμου. Ο ήρωας του φιλμ, ο Μπέντζαμιν (Ντάστιν Χόφμαν, στον ρόλο που τον έκανε διάσημο) επιστρέφει πτυχιούχος στο πατρικό του (The Graduate, ο πτυχιούχος, είναι άλλωστε ο πρωτότυπος τίτλος της ταινίας). Η επιστροφή του εκκινεί μια διαδικασία ένταξης στην κοινωνική ομάδα του και της ανάληψης των ρόλων του επαγγελματία και του μέλλοντα οικογενειάρχη. Όμως, ο Μπέντζαμιν ανακαλύπτει τον εαυτό του αντιμέτωπο με μια κοινωνία αλλοτριωμένων ανθρώπων οι οποίοι εμφανίζονται έτοιμοι να ρουφήξουν τη ζωή και το σθένος του νέου άνδρα προκειμένου να ανανεώσουν περαιτέρω την ισχύ και τη ζωτικότητα της ομάδας τους (η σκηνή με τη στολή του δύτη είναι χαρακτηριστική του αποπνικτικού περιβάλλοντος του ήρωα). Η όλη ατμόσφαιρα θυμίζει, παρωδιακά, τον βαμπιρισμό που τόσο ενέπνευσε τον κινηματογράφο και το είδος των ταινιών τρόμου. Η πτώση σε ένα χώρο με όντα που επιβιώνουν και ανανεώνονται χάρη στη ζωική ορμή των άλλων θυμίζει, κάπως, τη «Νύχτα των βρυκολάκων» του Ρόμαν Πολάνσκι που παρουσιάστηκε την ίδια χρονιά (1967) και συνδυάζει, επίσης, τον βαμπιρισμό με το πνεύμα της youth culture.

Η περίφημη κυρία Ρόμπινσον (Αν Μπάνκροφτ), η γητεύτρα της ταινίας, απαθανατισμένη όχι μόνο στο φιλμ αλλά και στο γνωστό τραγούδι των Simon και Garfunkel, είναι κάπως το αντίστοιχο ενός βαμπιρικού όντος. Η αιμοποσία των βαμπίρ είναι, όπως τονίζεται συχνά, η μεταφορά της ερωτικής ανάλωσης αλλά, στον «Πρωτάρη», η τελευταία αυτή ορμή έρχεται στο προσκήνιο χωρίς να χάνει τις καταστροφικές για τον ήρωα επιπτώσεις. Ο έρωτας του Μπέντζαμιν για την Ιλέιν, την κόρη της κυρίας Ρόμπινσον, ενέχει όλη την ελπίδα της λύτρωσης για τον ήρωα, καθώς υποσημαίνει τη δύσκολη, σχεδόν ανέφικτη, επιστροφή στην αθωότητα. Η τελική σκηνή της διάσωσης της Ιλέιν από έναν προγραμματισμένο γάμο και η φυγή μαζί με τον Μπέντζαμιν θυμίζει έντονα την απόδραση από μια δεξίωση βαμπίρ (βλ., εδώ, τη σωτήρια χρήση του σταυρού της εκκλησίας).

Είναι ο «Πρωτάρης» μια μεγάλη ταινία; Δεν χρειάζεται να είναι, αρκεί που είναι εμβληματική (iconic) μιας συγκεκριμένης στιγμής. Ωστόσο, το ζήτημα, εδώ, δεν είναι η σινεφίλ νοσταλγία αλλά η σε βάθος κατανόηση του ζητήματος του προσανατολισμού του κινηματογραφικού σύμπαντος στο εσωτερικό μιας κοινωνιολογικής σημειολογίας.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.