Ανάλυση: «Ο νεαρός Τέρλες». Το πρόβλημα της μεταφοράς στην οθόνη

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, τον Φόλκερ Σλέντορφ και το "Ο νεαρός Τέρλες".

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Ο Φόλκερ Σλέντορφ υπήρξε βοηθός σκηνοθέτη του Λουί Μαλ, του Αλαίν Ρεναί και του Ζαν-Πιέρ Μελβίλ. Ειδικότερα, ήταν βοηθός σκηνοθέτη στο «Πέρυσι στο Μαρίενμπαντ» του Ρεναί. Με κρατική επιχορήγηση αποφάσισε να γυρίσει το μυθιστόρημα «Ο Νεαρός Τέρλες» του Ρόμπερτ Μούζιλ (1966). Το μυθιστόρημα περιγράφει τη ζωή ενός εσωτερικού έφηβου μαθητή σε ένα Ιδιωτικό Σχολείο για άρρενες, γόνους υψηλόβαθμων στελεχών της Γερμανικής κοινωνίας. Δυο συμμαθητές και φίλοι του Τέρλες, ο Μπάινεμπεργκ και ο Ράιτινγκ ξεκινούν να βασανίζουν έναν άλλο συμμαθητή τους, τον Μπαζίνι, τον οποίο έχουν πιάσει να κλέβει. Στην ουσία, τον καθιστούν υποτακτικό και δούλο τους, ενώ το θέαμα του εξευτελισμού και της εθελοδουλείας του Μπαζίνι ρίχνει τον Τέρλες σε μια μεγάλη ηθική κρίση. Ο Σλέντορφ γνωρίζει πως να αποδώσει με ακρίβεια το κλειστοφοβικό κλίμα του μυθιστορήματος του Μούζιλ. Η ταινία κορυφώνεται στην κατάθεση μπροστά στην επιτροπή του διευθυντή του σχολείου και των καθηγητών οι οποίοι έχουν ανακαλύψει τις παραβάσεις του κανονισμού και των ηθικών αρχών του ιδρύματος. Ο λόγος του Τέρλες σε αυτή την κατάθεση, που είναι και η δυνατή στιγμή του φιλμ, δεν υπάρχει ακριβώς τέτοιος στο μυθιστόρημα και είναι μια σύνθεση διαφόρων αποσπασμάτων από το μυθιστόρημα.

Το μυθιστόρημα του Μούζιλ θεωρείται ότι υπήρξε προφητικό για τις μετέπειτα εξελίξεις στη Γερμανία και πως αποτυπώνει με ακρίβεια τα διάφορα πνευματικά αδιέξοδα της εποχής. Ο εκφυλισμός του ερωτικού ενστίκτου, η καταφυγή στη βία, οι εκβιαστικές συμπεριφορές, τα όνειρα μεγαλοπρέπειας που μοιάζουν παράδοξα δίπλα στις μικροπρεπείς στάσεις, η απόσυρση στην εσωτερική ζωή της ποιητικής προσωπικότητας που δεν μπορεί να εξωτερικευθεί μέσα στο αλλοτριωτικό περιβάλλον, οι προσχηματικές αξίες της εκπαίδευσης και η αδυναμία επικοινωνίας με τις κάθε είδους αυθεντίες κι εξουσίες, όλα αυτά συναπαρτίζουν το ζοφερό κλίμα του μυθιστορήματος. Ο Σλέντορφ κατορθώνει να αποδώσει το μεγαλύτερο μέρος αυτών των ποιοτήτων του λογοτεχνικού έργου στην οθόνη, με διαφορές βέβαια, για παράδειγμα στο γεγονός ότι ο Τέρλες στο φιλμ έχει περισσότερο τη θέση ενός «ήρωα» όπως συνηθίζεται εξ άλλου στις ταινίες. Κι αυτή η αλλαγή, όμως, δεν αποκτά υπερβολικές διαστάσεις ενώ η μορφή του ηθοποιού που υποδύεται τον Τέρλες (Ματιέ Καριέρ) ταιριάζει πολύ με την ευαισθησία του ρόλου.

Υπάρχουν σκηνοθέτες, όπως ο Άλφρεντ Χίτσκοκ, που δεν πιστεύουν ότι ο κινηματογράφος προσφέρεται για τη μεταφορά σπουδαίων λογοτεχνικών έργων. Ο Σλέντορφ πιστεύει το αντίθετο, όπως δείχνει η συνέχεια της σταδιοδρομίας του: εκτός από τον «Νεαρό Τέρλες» σκηνοθέτησε το «Ταμπούρλο» από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Γκύντερ Γκρας ή το φιλμ «Από τη μεριά του Σουάν» του Μαρσέλ Προυστ, κ.ά. παρόμοια. Θα άξιζε να μεταφερθούν στον κινηματογράφο οι «Έμποροι των Εθνών» του Παπαδιαμάντη ή το «Πλατύ ποτάμι» του Μπεράτη; Στην εποχή του, ο «Νεαρός Τέρλες» δεν συνάντησε την πλήρη αποδοχή. Καθώς το μυθιστόρημα βασίζεται, σε μεγάλο μέρος, στην εσωτερική ζωή του ήρωά του, αυτό αποτελεί ένα σημαντικό πρόβλημα για την κινηματογραφική μεταφορά του. Γενικότερα, η απόδοση στην οθόνη δεν προδίδει, άραγε, μοιραία, μια τέχνη που βασίζεται όχι στο οπτικό αλλά στο λεκτικό, ενώ οι εικόνες που γεννιούνται από την ανάγνωση δεν είναι αντικειμενικές αλλά συνειρμικές; Μια πλοκή μπορεί να μεταφερθεί με σχετική πιστότητα αλλά τα σπουδαία μυθιστορήματα δεν είναι τέτοια λόγω της πλοκής τους και μόνο. Από την άλλη, οι λυρικές και, γενικότερα, οι ποιητικές δυνατότητες του κινηματογράφου δεν είναι μηδαμινές, το αντίθετο. Η κινηματογραφική μεταφορά λογοτεχνικών έργων συνιστά μια πρόκληση, όχι ως προς το θέμα της πιστότητας, αλλά σε σχέση με τις πιθανότητες επανεγγραφής στο πλαίσιο ενός πολιτισμού. Η άνοδος της τέχνης του μυθιστορήματος συνιστά ένα τέτοιο πλαίσιο και η πρόκληση του κινηματογράφου είναι ουσιαστική και γόνιμη.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.