Aνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, την ταινία "Η κόρη του Ρέμπραντ" του Νίκου Παναγιωτόπουλου.

ΣΧΕΤΙΚΑΑνάλυση - "Dept. Q": Συγκίνηση και φιλία

Το φιλμ «Η κόρη του Ρέμπραντ» είναι η τελευταία ταινία ενός από τους πιο σημαντικούς Έλληνες κινηματογραφικούς δημιουργούς, του Νίκου Παναγιωτόπουλου (1941-2016), από την ομάδα των εικονολατρών όπως τους αποκαλεί ο Γιάννης Οικονομίδης στην οποία, μάλιστα, κατέχει ύψιστη θέση. Όπως συμβαίνει και με τους άλλους εικονολάτρες σκηνοθέτες, Έλληνες και μη, η επιμονή στην εικαστικότητα και την πλαστικότητα εστιάζει, μεταξύ άλλων, στο πρόβλημα της εικονικής ψευδαίσθησης (ως μια εγγενής δυνατότητά της εικόνας), σε συνδυασμό με παράλληλα ζητήματα όπως η προσποίηση και η υποκρισία.

Το πλαίσιο της σχετικής διερεύνησης στην ταινία είναι μια δεξίωση υψηλών παραγόντων, οικονομικών και πολιτικών, της κοινωνίας, μαζί με πιο τυχοδιωκτικά και καιροσκοπικά στοιχεία που συμπληρώνουν αυτό το κοσμικό συμβάν. Η όλη αισθητική παρουσίαση είναι εμπνευσμένη σημαντικά από τον Γαλλικό πρωτοποριακό κινηματογράφο, μέσα σε ένα φάσμα που πηγαίνει από την τελετουργία των δεξιώσεων (Μαργκερίτ Ντυράς, Αλαίν Ρεναί) έως την έρευνα για τις σχέσεις κινηματογράφου και ζωγραφικής, φωτογραφικής αναπαραγωγιμότητας και εικαστικής σύνθεσης (Ζαν-Λυκ Γκοντάρ, Ραούλ Ρουίζ). Ο Παναγιωτόπουλος είναι από τους σκηνοθέτες της γενιάς του εκείνος που έχει περισσότερο επηρεασθεί και φανερά παραπέμψει στη Γαλλική κινηματογραφική αισθητική.

Το ίδιο της σκηνικό μιας δεξίωσης, οι ευγενικές συμπεριφορές, οι τελετουργίες της κοσμικότητας υποβάλλουν τις ιδέες της αυθεντικότητας και παραποίησης. Στο κέντρο της πλοκής τοποθετείται ένας πίνακας, υποτίθεται του Ρέμπραντ, ο οποίος απεικονίζει την κόρη του μεγάλου ζωγράφου. Λέμε υποτίθεται επειδή αμφισβητείται η γνησιότητα του πίνακα ο οποίος ανήκει στον πλούσιο οικοδεσπότη. Συνάμα, εξετάζονται εδώ οι κοινωνικές σχέσεις και συμπεριφορές των καλεσμένων, πάντοτε σχετικά προς το ίδιο θέμα της γνησιότητας και παραποίησης/υποκρισίας. Το αρχέτυπο αυτών των κινηματογραφικών αναζητήσεων ωριμάζει στην τέχνη του Όρσον Γουελς και, πρώτιστα, στο έργο «Ο πολίτης Καίην».

Όπως αναφέρθηκε, στον κέντρο της ταινίας τοποθετείται ο, τελικά πλαστός, πίνακας με την κόρη του Ρέμπραντ. Αυτός ο τελευταίος, βέβαια, είναι ένας από τους πατέρες του εικονολογικού μοντερνισμού. Η ιδέα της κόρης του παραπέμπει σε εκείνη τη συνέχεια η οποία τον συνδέει με τη δυτική εικονολογία στις πιο σύγχρονες μορφές της, τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο. Σύμφωνα με μια κονστρουκτιβιστική αντίληψη, ο Ρέμπραντ είναι από εκείνους που έχουν διαμορφώσει την οπτική αισθητική του δυτικοευρωπαϊκού πνεύματος και άρα – στο μέτρο που το τελευταίο γνώρισε μια τεράστια επέκταση – του παγκόσμιου πνεύματος. Από μια άλλη προοπτική, ο ίδιος ζωγράφος εκφράζει τα προβλήματα των σχέσεων της καλλιτεχνικής δημιουργίας με την οικονομική ζωή. Η τέχνη του μεγαλοφυούς ζωγράφου συνδυάζει την κίνηση με το συναίσθημα όπως θα κάνει και ο κινηματογράφος με μικρότερη ή μεγαλύτερη επιτυχία. Εξ άλλου, το έργο του Ρέμπραντ συνεχίζει εκείνο του Καραβάτζιο το οποίο είναι, επίσης, παραδειγματικό για τις σχέσεις κίνησης και συναισθήματος στον δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό. Ο Peter Greenaway, με αφορμή τον πίνακα του Ρέμπραντ «Νυχτερινή Περίπολος», έχει καταδείξει τη σχέση του συγκεκριμένου ζωγραφικού ύφους με την κινηματογραφική έκφραση του μυστηρίου.

Όλα τα παραπάνω συνοψίζουν τις μοντερνιστικές αποβλεπτικότητες της τέχνης του Νίκου Παναγιωτόπουλου.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.