Ένα απλό ατύχημα

Σύνοψη: Μετά από ένα ατύχημα με αυτοκίνητο, ένας άντρας υποψιάζεται ότι δίπλα του ίσως και να στέκεται ο βασανιστής του από το μακρινό παρελθόν...

Είναι αυτός όμως, πράγματι; Aυτό που ξεκινά ως ένα απλό ατύχημα θέτει σε κίνηση μια σειρά από κλιμακούμενες συνέπειες. Η πλοκή αυτή δίνει την ευκαιρία στον Τζαφάρ Παναχί να μιλήσει για μερικά καυτά και πανανθρώπινα ζητήματα, όπως η εκδίκηση, η αυθαίρετη απονομή δικαιοσύνης, η συγχώρεση κι η αγάπη για τον συνάνθρωπο.

Άποψη: Ο Τζαφάρ Παναχί επιστρέφει με το Ήταν Απλώς Ένα Ατύχημα (It Was Just an Accident), μια ταινία που κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες και αποδεικνύει ότι ο Ιρανός δημιουργός παραμένει ακμαίος, ευρηματικός και απρόβλεπτος, ακόμη κι αν εξακολουθεί να δημιουργεί κάτω από καθεστώς απαγόρευσης. Η ταινία ισορροπεί ανάμεσα σε σασπένς, μαύρη κωμωδία και υπαρξιακό δράμα, αποδεικνύοντας για άλλη μια φορά ότι ο Παναχί μπορεί να χωρέσει το πολιτικό και το προσωπικό μέσα στο ίδιο πλάνο — και να τα κάνει να συνυπάρχουν φυσικά. 

Είναι ένα φιλμ για τη μνήμη ως δομική συνθήκη εγκλεισμού, για τον άνθρωπο που βασανίζεται από τις σκιές της Ιστορίας και για τη δυνατότητα της τέχνης να μετατρέπει τη βία σε σκέψη. Από την πρώτη κιόλας σκηνή, το φιλμ επιβάλλει τη γεωμετρία του εγκλωβισμού: ένα αυτοκίνητο τη νύχτα, ένας στενός χωματόδρομος, ένας τυχαίος θάνατος που λειτουργεί σαν πύλη προς μια ηθική άβυσσο.

Η ιστορία ξεκινά ήρεμα, σχεδόν νατουραλιστικά: ένα ζευγάρι οδηγεί νύχτα, το παιδί τους στο πίσω κάθισμα, και ένας σκύλος πετιέται μπροστά στο αυτοκίνητο. Το χτύπημα είναι ακαριαίο, η φράση της μητέρας —«Ήταν απλώς ένα ατύχημα»— μοιάζει να ανοίγει μια ειρωνική πληγή που θα αιμορραγεί σε όλη τη διάρκεια της ταινίας. Από εκεί κι έπειτα, η αλυσίδα των γεγονότων εξελίσσεται σαν μηχανισμός τραγωδίας: ο Βαχίντ, εργάτης σε ένα εργοστάσιο, αναγνωρίζει στον οδηγό τον παλιό του βασανιστή, έναν πρώην αξιωματικό των πληροφοριών. Η εμμονή γίνεται σχέδιο εκδίκησης, και το «ατύχημα» μετατρέπεται σε ηθικό λαβύρινθο.

Η αφήγηση του Παναχί είναι εξαιρετικά σφιχτή. Δεν υπάρχει τίποτα περιττό, τίποτα επιδεικτικό. Το σενάριο (γραμμένο από τον ίδιο) προχωρά με ρυθμό που θυμίζει θρίλερ, αλλά η ένταση προκύπτει όχι από τη δράση, αλλά από το βλέμμα. Ο Βαχίντ δεν είναι ήρωας, είναι άνθρωπος που παραπαίει ανάμεσα στη μνήμη και την ενοχή. Και η ταινία, χωρίς να το φωνάζει, τον καθιστά σύμβολο μιας κοινωνίας που δεν έχει καταφέρει να αποτινάξει το βάρος των τραυμάτων της.

Η ατμόσφαιρα εναλλάσσεται διαρκώς: από στιγμές σκοτεινής ειρωνείας σε σκηνές σιωπηλής έντασης. Ο Παναχί, με μια απλότητα που θυμίζει Κιαροστάμι, οργανώνει την κίνηση της κάμερας σαν ηθική χειρονομία, σαν αυτόπτης μάρτυρας που δεν παρεμβαίνει, αφήνοντας την ηθική κρίση στον θεατή. Και το μοντάζ του Αμίρ Ετμινάν, με τα παιχνιδιάρικα πανοραμικά και τις απροσδόκητες παύσεις, προσθέτει έναν τόνο παράλογου χιούμορ που δίνει στην ταινία ανάσες ανθρωπιάς.

Το φιλμ δεν είναι αμιγώς πολιτικό, αλλά το πολιτικό του υπόστρωμα είναι αναπόφευκτο. Ο Παναχί, που από το 2010 ζει υπό περιορισμό και συνεχίζει να δημιουργεί ενάντια σε κάθε λογική, μετατρέπει την προσωπική του συνθήκη σε αφηγηματική δομή. Δεν ηθικολογεί· αφήνει τη ζωή να μπει από τις χαραμάδες. Η ταινία του έχει τη ζωντάνια και το βάθος που μόνο οι πραγματικά ελεύθεροι δημιουργοί —όσοι πολεμούν για την ελευθερία— μπορούν να προσφέρουν. Ο Παναχί υπενθυμίζει ότι ο κινηματογράφος δεν είναι απλώς μέσο αναπαράστασης, αλλά εργαλείο αντίστασης, αναστοχασμού και ελευθερίας. Το ;Ena

Ήταν Απλώς Ένα Ατύχημα μοιάζει με σιωπηλή κραυγή — μια υπενθύμιση ότι, ακόμα και σε έναν κόσμο γεμάτο φυλακές, η κάμερα μπορεί να είναι το πιο ελεύθερο μάτι.