Ανάλυση: «Η κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας». Κινηματογράφος, σουρεαλισμός και δοκίμιο

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, την "Κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας" του Λουίς Μπουνιουέλ.

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Το σύγχρονο μυθιστόρημα αποτελεί προγραμματικά μια μείξη αφήγησης και δοκιμιακού λόγου στο μέτρο που συνδυάζει μια δραματική ανάπτυξη, την πλοκή και ανέλιξη χαρακτήρων, μαζί με ένα συχνά εκτεταμένο σχολιασμό ο οποίος αναπτύσσει έναν κριτικό λόγο γύρω από την ψυχολογία των ηρώων, καθώς και ένα θρυμματισμό των επεισοδίων ώστε να παρεμβληθούν κάποιες στοχαστικές αναπτύξεις και αναλύσεις που αμφισβητούν την παραδοσιακή δομή και τεχνική του μυθιστορήματος σχετικά με την αναπαράσταση της πραγματικότητας, εκείνη την αναπαράσταση η οποία αριστοτεχνικά χτίζεται στα έργα των Μπαλζάκ, Φλωμπέρ, Σταντάλ και άλλων μεγάλων Ευρωπαίων συγγραφέων. Η νέα μείξη μυθιστορήματος και δοκιμίου η οποία αναδομεί τους βασικές άξονες του μυθιστορήματος εκπροσωπείται μοναδικά στα έργα των Τζαίημς Τζόυς, Βιρτζίνια Γουλφ και Μαρσέλ Προυστ.

Ο Λουίς Μπουνιουέλ, με την επιστροφή του στην Ευρώπη και, ειδικότερα, στη Γαλλία, ύστερα από μια πλούσια και γόνιμη καριέρα στο Μεξικό και κάποιες διεθνείς συμπαραγωγές, ξαναβρίσκει μια νέα καλλιτεχνική πνοή η οποία εκφράζεται με μια σειρά αριστουργηματικών ταινιών όπως η «Ωραία της Ημέρας», η «Τριστάνα», ο «Γαλαξίας», το «Φάντασμα της ελευθερίας» ή το «Σκοτεινό αντικείμενο του πόθου». Ανάμεσα σε αυτά τα φιλμ, ιδιαίτερα εμβληματικό για το άναρχο πνεύμα και το καυστικό χιούμορ του Ισπανού σκηνοθέτη, είναι η «Κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας» (1972). Η ταινία αποτελεί, κάπως, μια εκ νέου πραγμάτευση ενός θέματος που ο Μπουνιουέλ είχε παρουσιάσει στην ταινία του ο «Εξολοθρευτής Άγγελος» (1962). Στην τελευταία ταινία, μια συγκέντρωση αστών καταλήγει στον αποκλεισμό τους από τον εξωτερικό κόσμο και στην πλήρη αδυναμία τους να αποχωρήσουν από την έπαυλη της δεξίωσής τους. Στην ταινία του 1969, μια μικρή ομάδα αστών συγκεντρώνεται επανειλημμένα για να γευματίσει χωρίς ποτέ να κατορθώνει να ολοκληρώσει τη συνεστίασή τους και να χορτάσει την πείνα τους. Ο Μπουνιουέλ διασκεδάζει ιδιαίτερα να καταγράφει τη συνεχή απογοήτευσή τους και τα ηθικά ελλείμματα και τις ασυνείδητες παρορμήσεις των ηρώων του.

Ωστόσο, πέρα από την καθαρή ενότητα τους ύφους του, ο Μπουνιουέλ μοιάζει να εμπνέεται σε αυτή την τελευταία φάση της καριέρας του από κάποιες αναπτύξεις της Νουβέλ Βαγκ και, ίσως πιο ιδιαίτερα, από το δοκιμιακό ύφος του Ζαν-Λυκ Γκοντάρ που ωριμάζει όλο και περισσότερο μέσα στη δεκαετία του 1960. Μόνο που το πλαίσιο αυτής της ανάμιξης δοκιμιακού λόγου και κινηματογραφικής αφήγησης παραλλάσει από τον Γκοντάρ στον Μπουνιουέλ. Ο Γκοντάρ θα λέγαμε ότι εμπνέεται μάλλον από καλλιτεχνικές πρωτοπορίες όπως ο κυβισμός και η πολυπρισματικότητα. Το πνεύμα του Μπουνιουέλ έχει πάντοτε σταθερές ρίζες στον σουρεαλισμό της νεότητάς του και των πρώτων ρηξικέλευθων έργων του («Ο ανδαλουσιανός σκύλος», 1929 και «Η χρυσή εποχή» 1930) ο οποίος έτρεφε, άλλωστε, και τη φιλία του με τον μεγάλο σουρεαλιστή ζωγράφο Σαλβαντόρ Νταλί.

Ο δοκιμιακός λόγος που εκφράζεται στην «Κρυφή γοητεία της μπουρζουαζίας» εστιάζει στις ασυνείδητες ωθήσεις των προσώπων, στην απώθηση του λογικού ειρμού και στην αντικατάστασή του με την τεχνική των συνειρμών, στη δραματική αλληλουχία πραγματικότητας και ονείρου, στη ρέουσα παρουσίαση των γεγονότων που δεν υπακούει σε κάποια δραματουργική λογική, στην επικάλυψη αντιφάσεων και αμφισημιών, στην προκλητικότητα απέναντι στον κοινό νου και τις ηθικές συμβάσεις του, στην αυτονομία των οπτικών ιδεών έναντι κάθε λογικής της δράσης με ιδιαίτερη έμφαση στο πνεύμα της ανοικειότητας.

Όλα τα παραπάνω, ωστόσο, δεν συνιστούν μια εκκεντρικότητα και μια επίδειξη τεχνικής δεξιότητας αλλά ένα βαθύ και ισχυρό στοχασμό απέναντι στις σχέσεις της ελευθερίας με το παράλογο και την ανυπότακτη επιθυμία. Το δοκιμιακό ύφος και η άρνηση της κλασικής δραματουργίας δεν είναι ένας φορμαλισμός μόνο αλλά η αναζήτηση εκείνων των μορφών που θα στηρίζουν την ιδιαίτερη κριτική οξύτητα που είναι χαρακτηριστική του μεγάλου Ισπανού σκηνοθέτη.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.