Ανάλυση: «Elektra». Αρχαία τραγωδία και καθημερινή ζωή

Στο MOVE IT εξετάζουμε ταινίες του πρόσφατου (ή όχι και τόσο) παρελθόντος, υπό ένα διαφορετικό οπτικό πρίσμα και αποκρυπτογραφούμε την εικονολογία του φιλμ.  Ο Καθηγητής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γιώργος Αραμπατζής, περνάει από το μικροσκόπιό του αυτή την φορά, το "Electra, my love" του Μίκλος Γιάντσο.

ΣΧΕΤΙΚΑAνάλυση: «Η κόρη του Ρέμπραντ». Προσποίηση και ψευδαίσθηση

Η μεταφορά της Αρχαίας τραγωδίας είναι από τα πιο σημαντικά προβλήματα του ζητήματος της απόδοσης των λογοτεχνικών έργων στην οθόνη και της σχέσης των διαφόρων μέσων καλλιτεχνικής έκφρασης (στην παρούσα περίσταση, του θέατρο με τον κινηματογράφο). Χαρακτηριστικά, ως προς αυτό, μπορούμε να αναφέρουμε τα ονόματα του Μιχάλη Κακογιάννη και του Πιερ Πάολο Παζολίνι, που διακρίθηκαν, ο καθένας με τον τρόπο του, στην κινηματογραφική μεταφορά Αρχαίων τραγωδιών. Ανάμεσα στις αξιοσημείωτες αλλά αρκετά ιδιοσυγκρασιακές τέτοιες μεταφορές είναι η ταινία «Ηλέκτρα» (στην πραγματικότητα, «Ηλέκτρα, αγάπη μου», Szerelmem, Elektra, από το 1974) του Μίκλος Γιάντσο).

Ο Ούγγρος σκηνοθέτης Μίκλος Γιάντσο (1921-2014) είναι γνωστός για το ιδιαίτερο στυλ του, τα μακριά πλαν-σεκάνς του (συνεχιζόμενες λήψεις χωρίς μοντάζ), τη θεατρικότητα της σκηνοθεσίας η οποία, ωστόσο, επιτελείται μέσα σε φυσικά ντεκόρ (η ουγγρική ενδοχώρα με τις πεδιάδες της που απλώνονται έως την άκρη του ορίζοντα). Χαρακτηριστικά, η «Ηλέκτρα» αποτελείται από μόνο 12 πλάνα για μια διάρκεια 70 λεπτών. Η θεατρικότητα, εδώ, συνδυάζεται με μια χορογραφική σχεδόν τοποθέτηση των σωμάτων και με πολλαπλές αναφορές στο ιστορικό και, κυρίως, το εθνογραφικό παρελθόν της Ουγγαρίας με τα αρχαϊκά και μυθικά αρχέτυπά του (ο Γιάντσο είχε σπουδάσει νομικά αλλά, επίσης, εθνογραφία). Είναι προφανές ότι, πέρα από την τραγωδία, το φιλμ αποτελεί μια επαναδιαπραγμάτευση του μύθου της Ηλέκτρας. Η σύνδεση του ουγγρικού με το ελληνικό παρελθόν παραπέμπει σε θεματολογίες που χαρακτηρίζουν αγροτικούς-νομαδικούς πληθυσμούς, ενώ το ζήτημα της εξουσίας παρουσιάζεται στο πλαίσιο μιας πολιτικο-μυθικής ανάλυσης.

Το πλαίσιο της ταινίας ξενίζει, ακριβώς λόγω της υπέρβασης της αρχαιοελληνικής καταγωγής του θέματος προς μια εθνογραφία της κεντρικής Ευρώπης (η οποία, ωστόσο, διατηρεί κοινά αρχετυπικά στοιχεία με άλλες εθνότητες που βρίσκονται στο ίδιο στάδιο του πολιτισμού). Ακόμη περισσότερο, η απώθηση μιας συνήθους δραματουργίας και η σχεδόν πλήρη υιοθέτηση λαϊκών και τελετουργικών στοιχείων τοποθετεί τον θεατή σε μια θέση απορίας ως προς τη συνήθεις αποδόσεις του έργου στο θέατρο και τον κινηματογράφο.

Είναι προφανές ότι ο Γιάντσο απορρίπτει πλήρως τον ψυχολογισμό που είναι ιδιαιτέρως εμφανής στην απόδοση, για παράδειγμα, του Κακογιάννη ο οποίος επιλέγει μια ψυχαναλυτική αντίληψη στη σκηνοθεσία του. Η αρνητική αυτή στάση εγγράφεται στην ανάπτυξη μιας ιδιαίτερης κατεύθυνσης της ουγγρικής φιλοσοφίας, στην κριτική, δηλαδή, της καθημερινής ζωής (βλ., σχετικά, το έργο της Agnes Heller).

Η συνήθης δραματουργία βασίζεται, σε πολύ μεγάλο βαθμό, στον προαναφερθέντα ψυχολογισμό ο οποίος προϋποθέτει μια συνέχεια, μια διάρκεια των ερεθισμάτων, των αντιδράσεων και της εν γένει συμπεριφοράς, από την αρχαιότητα έως σήμερα. Το ερώτημα, όμως, παραμένει: πώς γνωρίζουμε ότι η ψυχολογική συνέπεια που υποθέτουμε εμείς για τους ήρωες της τραγωδίας είναι πραγματική και αρκετή για να προσανατολίσει με ποιο τρόπο αυτοί τοποθετούνται και κινούνται μέσα στον χώρο; Η Ηλέκτρα ή ο Ορέστης, σ’ αυτή την περίπτωση, λειτουργούν σαν ήρωες ενός δράματος του Ίψεν, για παράδειγμα.

Η ουσία της σκηνοθεσίας του Γιάντσο είναι ότι ένας τέτοιος συσχετισμός είναι αυθαίρετος. Κατά την άποψή του, είναι πολύ πιο εύλογο να αναζητήσουμε στο εθνογραφικό παρελθόν τις στάσεις και τις συμπεριφορές των ηρώων οι οποίοι συντονίζονται με τελετουργίες και αξίες οι οποίες είναι διάφορες από το Ευρωπαϊκό δράμα. Η κριτική αυτή, οπωσδήποτε, δεν είναι χωρίς βάση.

Γιώργος Αραμπατζής

Ο Γιώργος Αραμπατζής είναι Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και ΣΕΠ (ΕΑΠ). Ασχολείται με την εικονολογία και έχει δημοσιεύσει βιβλία και άρθρα για τον κινηματογράφο.